‘एमपीएससी’चा राजमार्ग : मुख्य परीक्षा : पर्यावरणीय भूगोल व सुदूर संवेदन
मुखपृष्ठ >> 'एमपीएससी'चा राजमार्ग >> ‘एमपीएससी’चा राजमार्ग : मुख्य परीक्षा : पर्यावरणीय भूगोल व सुदूर संवेदन
 
ई-पेपर
 
 

लोकसत्ता ब्लॉग


संघाने काँग्रेसलासुद्धा मदत केली आहे!
पर्यावरण हा अडथळा नव्हे, तर निकोप विकासाचा पाया

गाण्यातील ‘साऊण्ड’चा आनंद अनुभवता आला पाहिजे

माणसं बदलण्यापेक्षा धोरणं बदला!

alt

सर्व काही अण्णांनीच करावे, असे लोकांना वाटणे हीच उणीव..

alt
कांद्याचा भाव शंभर रूपये किलो का नको?
 alt
पीडीएतील दिवस आणि अभिनयाचा श्रीगणेशा
 alt
दुर्बलांना पोसणे म्हणजे सबलीकरण नव्हे!
नक्कल करायलाही अक्कल लागते!
मेधा पाटकर यांचे ऐकले असते, तर एकही पूल
झाला नसता!
alt
‘नक्कल’ न करणे हाच बाळासाहेबांचा खरा
वारसा
पाच वर्षे प्रभावी सरकार
देऊ शकेल अशी पर्यायी
व्यवस्था मला दिसत
नाही!
एक तळमळ बोलकी
झाली
आनंदवनाच्या ‘प्रवाहा’त एकरूप आमटेंची तिसरी पिढी..
लोकांसाठी नव्हे ,
लोकांच्या सोबत...
एक गोष्ट आमच्याकडे शक्यतो होत नाही, ती म्हणजे ‘इ'लॉजिकल्’
बोलणं किंवा वागणं!
‘विचार’ निश्चित झाला
की शब्द आपोआप
सामोरे येतात
‘जमिनीचा पैसा
बिल्डरांना नाही, तर सरकारला मिळायला
हवा!’

दि.०९-११-२०१२ रोजी बाजार बंद झाला त्यावेळचा भाव



 

‘एमपीएससी’चा राजमार्ग : मुख्य परीक्षा : पर्यावरणीय भूगोल व सुदूर संवेदन Bookmark and Share Print E-mail

डॉ.अमर जगताप, शुक्रवार, २० एप्रिल २०१२
प्राध्यापक, द युनिक अ‍ॅकॅडमी, पुणे.

This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
राज्यसेवा मुख्य परीक्षेतील भूगोलाच्या अभ्यासक्रमातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि चालू घडामोडींच्या दृष्टीनेही मध्यवर्ती असलेला घटक म्हणजे ‘पर्यावरण भूगोल’ होय. आजच्या लेखात पर्यावरण भूगोल आणि दूरसंवेदन  या दोन घटकांच्या अभ्यासाविषयी चर्चा करणार आहोत. अभ्यासक्रमातील घटक क्र. २.४ मध्ये ‘पर्यावरण भूगोल’ समाविष्ट करण्यात आला आहे. यात आयोगाने संकल्पना, उपयोजन आणि चालू घडामोडी यांचा सुरेख मेळ साधला आहे. त्यानुसारच विद्यार्थानी रणनीती आखली पाहिजे. पर्यावरणाचा अभ्यास करताना सर्वप्रथम त्यासंबंधीची मूलभूत माहिती गोळा करणे आवश्यक आहे. पर्यावरण, परिस्थितीकी व परिसंस्था या संज्ञांचा अर्थ अभ्यासला पाहिजे. त्यानंतर परिसंस्थेतील अन्नसाखळी, अन्नजाळे, घटक द्रव्यांचे चक्रीकरण, ऊर्जा प्रवाह यासंबंधीचा सखोल अभ्यास करावा. या अभ्यासाकरिता महाराष्ट्र बोर्डाच्या शालेय अभ्यासक्रमातील पर्यावरण विषयाची पुस्तके साध्या, सोप्या मराठी भाषेमध्ये संपूर्ण माहिती देतात. त्यानंतर मानवाच्या हस्तक्षेपाचा पर्यावरणावर झालेला दुष्परिणाम लक्षात घ्यावा. यात पर्यावरणीय ऱ्हासाची समस्या, स्वरूप आणि तिची कारणे इ. वर लक्ष केंद्रित करावे.
सद्य:स्थितीत पर्यावरणाचा मोठय़ा प्रमाणात व वेगात ऱ्हास होत आहे. त्याचे स्वरु पदेखील विविध प्रकारचे आहे. त्यामुळे त्यावरील उपाययोजनांचे स्वरु पदेखील व्यापक व गुंतागुंतीचे आहे. पर्यावरणीय ऱ्हासात आयोगाने प्रदूषण, जागतिक तापमान वाढ, हरितगृह परिणाम, निर्वनीकरण, जैव-विविधतेचा ऱ्हास या मुद्दय़ांचा समावेश केला आहे. विद्यार्थ्यांना या मुद्यांसह पर्यावरणीय ऱ्हासाशी संबंधित इतर घटक उदा. ओझोनच्या थराचा क्षय, वाळवंटीकरण, पाणथळ भूमींचा ऱ्हास या व इतर घटकांचा देखील अभ्यास करणे अनिवार्य ठरते. हा अभ्यास करताना त्या समस्येचे मूळ स्वरु प शास्त्रीयदृष्टय़ा अभ्यासावे. त्यातील सर्व बारकावे, मुद्दे समजल्याशिवाय पुढे जाऊ नये; कारण या बारकाव्यांवर प्रश्न येण्याची अधिक शक्यता असते. त्याबाबत काही अडचणी आल्यास योग्य मार्गदर्शकाकडून त्यांचे निराकरण करावे. उदा. हरितगृह परिणाम. हरितगृह परिणाम म्हणजे काय? हरितगृह परिणामामुळे जागतिक तापमान वाढ हा दुष्परिणाम कसा निर्माण होतो?  वातावरणाचे तापमान सूर्याकडून येणाऱ्या किरणांमुळे का वाढत नाही? हरित गृह परिणाम ही एक नैसर्गिक, साधारण व आवश्यक प्रक्रिया कशी आहे? लघु लहरी व दीर्घ लहरी काय असतात? अशा बारीक सारीक मुद्दय़ांची संपूर्ण माहिती असणे आवश्यक ठरते.
जागतिक पातळीवर पर्यावरणाच्या ऱ्हासाची व्याप्ती वाढल्यानंतर मानवाने पर्यावरण संवर्धनसाठी विविध उपाययोजना आखल्या आहेत. त्यांची माहिती आवश्यक आहे. विशेषत: जागतिक पातळीवरील  माँट्रीयल करार, क्योटो करार; वसुंधरा, कोपनहेगन, जोहान्सबर्ग परिषद इ. चा सखोल अभ्यास गरजेचा ठरतो. पर्यावरणासंबंधी विविध कराराची कारणे, त्यातील तरतुदी, त्याबाबतचे जागतिक पातळीवरील विवाद, त्यामधील संभाव्य बदल, यांचा समावेश होतो. उदा. क्योटो करार, त्यातील कार्बन क्रेडिटची संकल्पना, क्लीन डेव्हलपमेंट मेकॅनिझम, बास्केट अ‍ॅप्रोच यांचा अर्थ काय आहे? हवामान बदलासंबंधी आय.पी.सी.सी. काय आहे? थोडक्यात, पर्यावरणीय ऱ्हासासंबंधी सर्व पैलूंचा चालू घडोमोडीसह अभ्यास करणे अपेक्षित आहे. भारतातील वाढते नागरीकरण, त्यातून उद्भवणारा सांडपाणी, घन कचरा विल्हेवाटीचा प्रश्न; वाहतुकीची समस्या व प्रदूषण हे घटक पर्यावरणाच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील बनले आहेत. त्याचप्रमाणे सागर किनारपट्टी प्रदेशांचा विकास घडत असतांना किनारी प्रदेशातील जैव विविधतेचा होणारा ऱ्हास व सागरी प्रदूषण पर्यावरणाच्या दृष्टीने कळीचे मुद्दे ठरले आहेत. त्यामुळे त्या प्रदेशातील मानवी हस्तक्षेप नियंत्रित करण्यासाठी योजण्यात आलेल्या सी.आर.झेड.-१ व २ धोरणाचा अभ्यास महत्त्वाचा आहे. थोडक्यात, पर्यावरणाशी संबंधी सर्व घटक, कायदे व धोरणांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.  
आयोगाने नव्या अभ्यासक्रमामध्ये ‘‘दूर संवेदन’’ हा नवा घटक समाविष्ट केला आहे. हा घटक पूर्णपणे तांत्रिक स्वरु पाचा आहे. अर्थात या तांत्रिक पैलूंबरोबरच दूर संवेदनाचा उपयोजनात्मक पैलूदेखील समाविष्ट केला आहे. दूर संवेदन हे तंत्रज्ञान कृत्रिम उपग्रहांतील प्रगतीमुळे विकसित झाले आहे. भारताच्या इस्रो संस्थेने सोडलेल्या आय.आर.एस. श्रेणीच्या उपग्रहांमध्ये या तंत्राचा उपयोग मोठय़ा प्रमाणात केला आहे. अलीकडील काळात सोडलेल्या व भविष्यात सोडल्या जाणाऱ्या उपग्रहांची संपूर्ण तांत्रिक व उपयोजनात्मक माहिती संकलित करणे आवश्यक आहे. तांत्रिक माहितीमध्ये दूरसंवेदी उपग्रहावरील संवेदक, त्यांचे प्रकार, त्यावरील विविध श्रेणी (बँड) यांचा अर्थ समजून घेणे आवश्यक आहे. या तांत्रिक घटकांचा अभ्यास करताना विद्यार्थानी कटाक्षाने पाठांतर टाळावे, उलट त्या तांत्रिक बाबी योग्य मार्गदर्शकाकडून समजावून घेऊन त्यांचा अभ्यास करावा. या अभ्यासामध्ये प्रा. कार्लेकर यांचे पुस्तक बहमोल ठरते. या पुस्तकामध्ये दूरसंवेदन घटकाचे सर्व पैलू साध्या, सोप्या भाषेत, आकृत्यांसह स्पष्ट करण्यात आले आहेत. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी प्रा. कार्लेकर यांचे ‘दूरसंवेदन’ हे पुस्तक निश्चित वापरावे. दूरसंवेदन या घटकाचा अभ्यास करताना भारतीय उपग्रहांचा उपयोग कोणकोणत्या क्षेत्रात होतो, त्या दूरसंवेदी उपग्रहांशी संबंधित सरकारी संस्था व त्यांची मुख्यालये, त्यांची ठिकाणे व राज्ये; तेथून अवकाश प्रक्षेपित केलेले उपग्रह इ. माहीत असणे आवश्यक आहे. या घटकामध्ये भौगोलिक माहिती प्रणाली (जी.आय.एस.) व जागतिक स्थान निश्चिती प्रणाली (जी.पी.एस.) या दोन घटकांचाही  समावेश केला आहे. २१ व्या शतकात या घटकांना अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या प्रणाली नक्की काय आहेत? त्यांची उपयुक्तता काय आहे? भारताची जी.पी.एस. तंत्रज्ञानात किती प्रगती झाली आहे? भारतीय जी.पी.एस. प्रणालीचे नाव काय? इतर राष्ट्रांच्या जी.पी.एस. प्रणालींची नावे कोणती? इत्यादी बाबींसंबंधी अचूक माहिती संकलित करणे महत्त्वाचे ठरते. थोडक्यात, या घटकामध्ये विद्यार्थ्यांनी वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवून चालू घडामोडींच्या अनुषंगाने अभ्यास करणे आवश्यक आहे.


 

व्हिडिओ

लाउडस्पीकर  
'महागाई' या विषयावरील चर्चा
blk
आयडिया एक्स्चेंज  
जेष्ठ नाट्यकर्मी विजया मेहता
blk
व्हिवा लाऊंज  
डॉ. रश्मी करंदीकर - पोलीस अधीक्षक (राज्य महामार्ग)
blk
सागर परिक्रमा - २  
‘नौदलवीरा’च्या साहसी प्रवासाला सुरूवात!
लोकसत्ता युट्युब चॅनल
<iframe width="300" height="275" src="http://www.youtube.com/embed/bA4XUHbGh-c" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>

लोकसत्ताच्या फेसबुक पेजवरील फोटो अल्बम

'सॅण्डी' संकट!

यश चोप्रा : ‘किंग ऑफ रोमान्स’

लोकसत्ता फेसबुक पेज - कव्हर फोटो

आणखी फोटो पाहण्यासाठी खालील लाईक बटणावर क्लिक करा

‘लोकसत्ता’चे विविध अ‍ॅप्स विनामुल्य डाऊनलोड करा-

वासाचा पयला पाऊस आयला

 


 

साप्ताहिक पुरवणी

लोकरंग (दर रविवारी)


चतुरंग
(दर शनिवारी)

 नवऱ्याकडून घरकामाचा पगार?

alt

 गरज शोधांची जननी

 एक उलट..एक सुलट : वेगळा.. वेगळा..

alt

 करिअरिस्ट मी : ..आणि समस्या ‘सायलेन्ट’ झाल्या

alt

 स्त्री समर्थ : उद्योगस्वामिनी

 बोधिवृक्ष : सूक्ष्मात वसते ब्रह्मांड

 गावाकडची चव : अंबाजोगाईची ‘वैष्णवी’ चव

alt

 आनंदाचं खाणं : अचपळ मन माझे..

alt

 ब्लॉग माझा : आयडिया लई भारी!

alt

 स्त्री जातक : आधी कळस मग पाया रे..!

alt

 अनघड अवघड : बोलायलाच हवं!


वास्तुरंग
(दर शनिवारी)

alt

 एक आस.. उभारीची!

alt

 फटाक्यांपासून इमारतीची सुरक्षा

alt

 घरसजावटीसाठी…
आणखी वाचा...

व्हिवा (दर शुक्रवारी

alt

 फुल टू कल्ला

alt

 कट्टा

alt

 एन्जॉय
आणखी वाचा...

करिअर वृत्तान्त (दर सोमवारी)

 ‘इंग्लिश-विंग्लिश’ :न्यूनगंडाच्या बुडबुडय़ाची गोष्ट
alt   सुट्टी आणि अभ्यास
alt  शिकवून कोणी शिकतं का?
आणखी वाचा...

अर्थवृत्तान्त (दर सोमवारी)

 विमा विश्लेषण : जीवन तरंग
 ‘अर्थ’पूर्ण : महागाईचा भस्मासूर
 गुंतवणूकभान : नव्या दमाचा शूर शिपाई
आणखी वाचा...

आजचे फोटो