नाट्यरंग : ‘संगीत सौभद्र’ अवीट संगीत ‘नाटक’!
मुखपृष्ठ
 

लाइफ स्टाईल-मनोरंजन-कला

ई-पेपर
 
 

लोकसत्ता ब्लॉग


संघाने काँग्रेसलासुद्धा मदत केली आहे!
पर्यावरण हा अडथळा नव्हे, तर निकोप विकासाचा पाया

गाण्यातील ‘साऊण्ड’चा आनंद अनुभवता आला पाहिजे

माणसं बदलण्यापेक्षा धोरणं बदला!

alt

सर्व काही अण्णांनीच करावे, असे लोकांना वाटणे हीच उणीव..

alt
कांद्याचा भाव शंभर रूपये किलो का नको?
 alt
पीडीएतील दिवस आणि अभिनयाचा श्रीगणेशा
 alt
दुर्बलांना पोसणे म्हणजे सबलीकरण नव्हे!
नक्कल करायलाही अक्कल लागते!
मेधा पाटकर यांचे ऐकले असते, तर एकही पूल
झाला नसता!
alt
‘नक्कल’ न करणे हाच बाळासाहेबांचा खरा
वारसा
पाच वर्षे प्रभावी सरकार
देऊ शकेल अशी पर्यायी
व्यवस्था मला दिसत
नाही!
एक तळमळ बोलकी
झाली
आनंदवनाच्या ‘प्रवाहा’त एकरूप आमटेंची तिसरी पिढी..
लोकांसाठी नव्हे ,
लोकांच्या सोबत...
एक गोष्ट आमच्याकडे शक्यतो होत नाही, ती म्हणजे ‘इ'लॉजिकल्’
बोलणं किंवा वागणं!
‘विचार’ निश्चित झाला
की शब्द आपोआप
सामोरे येतात
‘जमिनीचा पैसा
बिल्डरांना नाही, तर सरकारला मिळायला
हवा!’

दि.०९-११-२०१२ रोजी बाजार बंद झाला त्यावेळचा भाव



 

नाट्यरंग : ‘संगीत सौभद्र’ अवीट संगीत ‘नाटक’! Bookmark and Share Print E-mail

रवींद्र पाथरे - रविवार, १६ सप्टेंबर २०१२

नाटककार अण्णासाहेब किलरेस्करांचं १८८२ साली रंगभूमीवर आलेलं ‘संगीत सौभद्र’ हे नाटक आज तब्बल १३० वर्षांचा प्रदीर्घ काळ लोटूनही तितक्याच आवडीनं रसिक उचलून धरतात यातच या नाटकाची अभिजातता दडलेली आहे. कलावंतांच्या अनेक पिढय़ांनी आपल्या गान-अभिनयानं हे नाटक तोलून धरलं, त्यात आपले रंग मिसळले आणि तरीही ‘संगीत सौभद्र’ची जादू कधीच ओसरली नाही. ‘संगीत सौभद्र’मध्ये सुरुवातीला साकी, दिंडय़ांसह १४५ हून अधिक पदं होती. हाही एक विक्रमच होय. त्याकाळी पहाटेपर्यंत नाटकं चालत. त्यामुळेच बहुधा नाटकाची रंगत वाढविण्यासाठी तेव्हा पदांची संख्या इतकी असावी. यावर मल्लिनाथी करताना आद्य नाटककर्ते विष्णुदास भावे यांनी ‘संगीत सौभद्र’चा प्रयोग पाहून ‘यात फक्त डोअरकीपरला तेवढं गाणं द्यायचं राहिलंय,’ असे उद्गार काढल्याचं सांगतात. असो.
संगीत रंगभूमीच्या उतरत्या काळात संगीत नाटकांमधलं ‘नाटय़’ कमी होऊन त्यातलं ‘गाणं’ भारी झाल्याने रसिकांनी त्याकडे पाठ फिरवली, असं त्याच्या ऱ्हासाचं एक कारण सांगितलं जातं. मात्र, ‘संगीत नाटका’चा उत्तम वानवळा म्हणून ज्याकडे निर्देश करता येईल असं नव-रंगावृत्तीत ‘संगीत सौभद्र’ नाटक ओम् नाटय़गंधा या संस्थेनं नुकतंच रंगमंचावर सादर केलं आहे. या प्रयोगात केवळ गाण्यांसाठी गाणी गायली जात नाहीत, तर त्या- त्या वेळच्या
पात्रांची भावस्थिती विशद करण्याकरता, प्रसंगांची मागणी म्हणून, तसंच नाटक पुढं नेण्यासाठी पोषक म्हणून ओघात ही पदं  येतात. पण हे भान संगीत रंगभूमीवर केवळ आपल्या गायकीच्या जोरावर राज्य करणाऱ्या गायक कलावंत मंडळींनी त्याकाळी न ठेवल्यानं संगीत रंगभूमीला हलाखीचे दिवस आले आणि आधुनिक मराठी रंगभूमीची ध्वजपताका मानानं मिरवणारं,महाराष्ट्राचं भूषण असलेलं संगीत नाटक कालौघात लयाला गेलं. ‘संगीत नाटक’ या समासात ‘संगीत’ आणि ‘नाटक’ या दोन्हीला समान महत्त्व आहे, ही गोष्ट नंतरच्या काळात साफ विसरली गेली. त्याचे अनिष्ट परिणाम संगीत रंगभूमीला भोगावे लागले. असो.
तर आता ज्ञानेश महाराव यांनी नव्याने रंगावृत्ती केलेल्या या ‘सौभद्र’बद्दल.. ‘संगीत सौभद्र’ हे प्रेक्षकांचं रंजन करणारं, अवीट संगीतानं नटलेलं नाटक आहे, ही बाब ज्ञानेश महाराव यांनी त्याची रंगावृत्ती करताना कटाक्षानं लक्षात ठेवली आहे. नुसत्या गाण्यांच्या भडिमारानं प्रेक्षकांचा अंत न पाहता त्यांना नाटय़ आणि संगीत या दोहोची मेजवानी मिळावी, या हेतूनं ही निर्मिती झालेली आहे. त्यामुळे नाटक कुठंही न रेंगाळता आणि यातली पदं रसिकांना हवीहवीशी वाटत असतानाच संपतात. त्यात नाटकाची गरज प्रधान मानलेली आहे. कुणीएक कलाकार चांगला गातो/ गाते म्हणून त्यांना हवं तेवढं गाऊ दिलंय असं इथं घडलेलं नाही.
बालगंधर्वाच्या स्त्री-भूमिकांशी साधम्र्य असलेली देहयष्टी आणि त्यांच्या गायनशैलीशी नातं सांगणाऱ्या विक्रान्त आजगांवकर यांनी यात सुभद्रेची भूमिका साकारली आहे. आजच्या काळाशी हे तसं विसंगतच. त्याकाळी बालगंधर्वानी गाजवलेली भूमिका आजही एखाद्या पुरुष-पात्रानं करण्यामागचं प्रयोजन उमजत नाही. कदाचित त्याकाळची बालगंधर्वाची गाण्याची पद्धत आजच्या रसिकांना कळावी यासाठी असं हेतुत: केलं गेलं असावं. (अर्थात हा आपला एक तर्क!) बालगंधर्व स्त्रीभूमिका करत होते, परंतु ते मुद्दामहून बायकी आवाज काढीत नसत. त्याचप्रमाणे विक्रान्त आजगांवकरही जाणूनबुजून बायकी ढंगात बोलत वा गात नाहीत. पण स्त्रियांची बोलण्याची ढब मात्र त्यांनी स्वीकारली आहे. त्यांचं गाणं उत्तमच आहे. त्यामुळे एक आव्हान म्हणून त्यांनी ही भूमिका साकारली असावी.
सुभद्रा-अर्जुनाच्या प्रेमाची आणि त्यांना एकत्र आणण्यासाठी कृष्णानं रचलेल्या चालींची कहाणी ‘संगीत सौभद्र’मध्ये उलगडते. ‘नमुनि ईशचरणा’, ‘नभ मेघांनी आक्रमिले’, ‘राधाधर मधुमिलिंद जय जय’, ‘लग्नाला जातो मी’, ‘प्रिये पहा..’, ‘जरतारी लाल शालजोडी’, ‘नच सुंदरी करू कोपा..’, ‘वद जाऊ कुणाला शरण’, ‘कोण तुजसम मज सांग गुरुराया कैवारी माझा’, ‘पावना वामना या मना..’, ‘बलसागर वीरशिरोमणी’, ‘अरसिक किती हा शेला’, ‘किती किती सांगू तुला..’ अशा एकाहून एक सरस पदांनी या नाटकातले नाटय़पूर्ण क्षण चढत्या रंगतीनं उत्कर्षबिंदूप्रत जातात. मात्र, ही नाटय़संगीताची मैफल नसून हे ‘नाटक’ आहे याची जाणीव या प्रयोगात उन्मेखून ठेवलेली आढळते. म्हणूनच त्या- त्या प्रसंगांतलं नाटय़ खुलविण्यापुरतीच यात पदांची पखरण केलेली आहे.
पूर्वी संगीत नाटकांत नेपथ्यात रंगवलेले पडदे वापरीत. या प्रयोगाचं नेपथ्य ‘बालगंधर्व’ चित्रपटफेम नेपथ्यकार नितीन देसाई यांनी केलं आहे. परंतु त्यांच्या लौकिकाला ते साजेसं मुळीच नाही. पूर्वीच्या रंगीत पडद्यांऐवजी फ्लॅट्सचा वापर या ‘संगीत सौभद्र’मध्ये केलेला आहे. त्यात सौंदर्यपूर्ण वा नावीन्यपूर्ण असं काहीच नाही.
दिग्दर्शक यशवंत इंगवले यांनी नाटकाचा प्रयोग सुविहित बसवला आहे. पूर्वी संगीत नाटकांमध्ये एका पात्राचं गाणं चाललेलं असताना इतर पात्रं मख्खपणे त्याचा चेहरा न्याहाळत, किंवा प्रेक्षकांकडे वा विंगेत पाहत बसत. इथं मात्र गाण्यांच्या वेळी समोरची पात्रंही क्रिया, प्रतिकिया वा प्रतिक्षिप्त क्रिया देत असल्यानं प्रयोगात रंगत आली आहे. आणखीन एक गोष्ट या प्रयोगात जाणवली. ती म्हणजे- पाश्र्वसंगीताच्या तुकडय़ांमध्ये प्रसंगातील रसपरिपोषाकरिता ‘म्हातारा न इतुका..’ किंवा ‘युवती मना..’सारख्या रागांच्या बंदिशींचा केलेला वापर. आणखीही एक नमूद करण्याजोगी गोष्ट म्हणजे आरती गोसावी या तरुणीने या नाटकात संवादिनीची साथ केली आहे. तबलासाथ आदित्य पाणवलकर यांची आहे. सुनील देवळेकर यांनी प्रकाशयोजनेतून घटना-प्रसंगांतील भावप्रक्षोभ अधिक गहिरे केले आहेत.
कलाकारांची जेवढय़ास तेवढी, चोख कामं हीही या प्रयोगाची खासियत. विक्रान्त आजगांवकर यांची सुभद्रा दिसायला सुंदर नसली तरी गाण्यात त्यांनी बाजी मारली आहे. पूजा कदम यांनी रुक्मिणीचा तोरा मुद्राभिनयातून नेमकेपणानं व्यक्त केला आहे. सुभद्रा-अर्जुनाच्या प्रेमात महत्त्वाची ‘भूमिका’ बजावणारा कृष्ण, त्यांना एकत्र आणण्यासाठी त्यानं रचलेल्या चाली, त्यामुळे उद्भवलेले पेचप्रसंग आणि त्यातून त्यानं काढलेले हिकमती मार्ग.. हे सारं कृष्ण झालेल्या लोभस व्यक्तिमत्त्वाच्या संदीप राऊत यांनी उत्तम पेललं आहे. त्यांच्या रसाळ गाण्यांनी तर या भूमिकेला जणू चार चॉंद लावले आहेत. कुशल कोळी यांनी सरळमार्गी, पण काहीसा रेम्याडोक्याचा बलराम समजून वठवला आहे. अनंत राणे यांचा वक्रतुंड छोटय़ा भूमिकेतही छाप पाडून जातो. गिरीश परदेशी यांनी अर्जुनाचं शीघ्रकोपीत्व, उतावळेपणा अचूक टिपला आहे. नारद झालेल्या ज्ञानेश महाराव यांनी पोटापुरतं गाणं छान निभावलं आहे. मयुरेश कोटकर यांनी यात सात्यकी आणि घटोत्कच साकारला आहे. प्राप्ती बने यांची कुसुमावतीही नीटस.
 एकुणात, हे रंगीतसंगीत ‘संगीत सौभद्र’ गद्य नाटकांचं वळण असलेल्या प्रेक्षकांनाही आवडेल असं आहे.    
गेल्या रविवारच्या ‘एक चावट संध्याकाळ’वरील ‘नाटय़रंग’ सदरातील लेखात लक्ष्मण माने यांच्या ‘उचल्या’वर आधारित नाटकाचे दिग्दर्शन अमल अलाना यांनी केल्याचं अनवधानानं म्हटलं होतं. परंतु ‘उचक्का’चं दिग्दर्शन अनामिका हक्सर यांनी केलं होतं. क्षमस्व.

 

व्हिडिओ

लाउडस्पीकर  
'महागाई' या विषयावरील चर्चा
blk
आयडिया एक्स्चेंज  
जेष्ठ नाट्यकर्मी विजया मेहता
blk
व्हिवा लाऊंज  
डॉ. रश्मी करंदीकर - पोलीस अधीक्षक (राज्य महामार्ग)
blk
सागर परिक्रमा - २  
‘नौदलवीरा’च्या साहसी प्रवासाला सुरूवात!
लोकसत्ता युट्युब चॅनल
<iframe width="300" height="275" src="http://www.youtube.com/embed/bA4XUHbGh-c" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>

लोकसत्ताच्या फेसबुक पेजवरील फोटो अल्बम

'सॅण्डी' संकट!

यश चोप्रा : ‘किंग ऑफ रोमान्स’

लोकसत्ता फेसबुक पेज - कव्हर फोटो

आणखी फोटो पाहण्यासाठी खालील लाईक बटणावर क्लिक करा

‘लोकसत्ता’चे विविध अ‍ॅप्स विनामुल्य डाऊनलोड करा-

वासाचा पयला पाऊस आयला

 


 

साप्ताहिक पुरवणी

लोकरंग (दर रविवारी)


चतुरंग
(दर शनिवारी)

 नवऱ्याकडून घरकामाचा पगार?

alt

 गरज शोधांची जननी

 एक उलट..एक सुलट : वेगळा.. वेगळा..

alt

 करिअरिस्ट मी : ..आणि समस्या ‘सायलेन्ट’ झाल्या

alt

 स्त्री समर्थ : उद्योगस्वामिनी

 बोधिवृक्ष : सूक्ष्मात वसते ब्रह्मांड

 गावाकडची चव : अंबाजोगाईची ‘वैष्णवी’ चव

alt

 आनंदाचं खाणं : अचपळ मन माझे..

alt

 ब्लॉग माझा : आयडिया लई भारी!

alt

 स्त्री जातक : आधी कळस मग पाया रे..!

alt

 अनघड अवघड : बोलायलाच हवं!


वास्तुरंग
(दर शनिवारी)

alt

 एक आस.. उभारीची!

alt

 फटाक्यांपासून इमारतीची सुरक्षा

alt

 घरसजावटीसाठी…
आणखी वाचा...

व्हिवा (दर शुक्रवारी

alt

 फुल टू कल्ला

alt

 कट्टा

alt

 एन्जॉय
आणखी वाचा...

करिअर वृत्तान्त (दर सोमवारी)

 ‘इंग्लिश-विंग्लिश’ :न्यूनगंडाच्या बुडबुडय़ाची गोष्ट
alt   सुट्टी आणि अभ्यास
alt  शिकवून कोणी शिकतं का?
आणखी वाचा...

अर्थवृत्तान्त (दर सोमवारी)

 विमा विश्लेषण : जीवन तरंग
 ‘अर्थ’पूर्ण : महागाईचा भस्मासूर
 गुंतवणूकभान : नव्या दमाचा शूर शिपाई
आणखी वाचा...

आजचे फोटो