उदक ‘पळवावे’ युक्ती-प्रयुक्ती!
मुखपृष्ठ >> रविवार विशेष >> उदक ‘पळवावे’ युक्ती-प्रयुक्ती!
 
ई-पेपर
 
 

लोकसत्ता ब्लॉग


संघाने काँग्रेसलासुद्धा मदत केली आहे!
पर्यावरण हा अडथळा नव्हे, तर निकोप विकासाचा पाया

गाण्यातील ‘साऊण्ड’चा आनंद अनुभवता आला पाहिजे

माणसं बदलण्यापेक्षा धोरणं बदला!

alt

सर्व काही अण्णांनीच करावे, असे लोकांना वाटणे हीच उणीव..

alt
कांद्याचा भाव शंभर रूपये किलो का नको?
 alt
पीडीएतील दिवस आणि अभिनयाचा श्रीगणेशा
 alt
दुर्बलांना पोसणे म्हणजे सबलीकरण नव्हे!
नक्कल करायलाही अक्कल लागते!
मेधा पाटकर यांचे ऐकले असते, तर एकही पूल
झाला नसता!
alt
‘नक्कल’ न करणे हाच बाळासाहेबांचा खरा
वारसा
पाच वर्षे प्रभावी सरकार
देऊ शकेल अशी पर्यायी
व्यवस्था मला दिसत
नाही!
एक तळमळ बोलकी
झाली
आनंदवनाच्या ‘प्रवाहा’त एकरूप आमटेंची तिसरी पिढी..
लोकांसाठी नव्हे ,
लोकांच्या सोबत...
एक गोष्ट आमच्याकडे शक्यतो होत नाही, ती म्हणजे ‘इ'लॉजिकल्’
बोलणं किंवा वागणं!
‘विचार’ निश्चित झाला
की शब्द आपोआप
सामोरे येतात
‘जमिनीचा पैसा
बिल्डरांना नाही, तर सरकारला मिळायला
हवा!’

दि.०९-११-२०१२ रोजी बाजार बंद झाला त्यावेळचा भाव



 

उदक ‘पळवावे’ युक्ती-प्रयुक्ती! Bookmark and Share Print E-mail

विजय दिवाण, रविवार, २३ सप्टेंबर २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it

मराठवाडय़ात तीव्र दुष्काळ आणि पाणीटंचाई असतानाही जायकवाडी तलावात पाणी सोडले गेले नाही. त्यामुळे औरंगाबाद-जालन्यासह मराठवाडय़ातील ३०० इतर गावांचा पाणीपुरवठा संकटात आहे. जालना, बीड, परभणी, नांदेड या जिल्ह्य़ांतील शेती तर पूर्णपणे धोक्यात लोटली गेलेली आहे..


अवघा मराठवाडा अजूनही तीव्र पाणीटंचाई आणि दुष्काळामध्ये होरपळत आहे. सारी धरणे-जलाशये रिकामी, विहिरी कोरडय़ा आणि जमीन पाण्यासाठी आसुसलेली! जून आणि जुलै हे महिने पावसाशिवाय गेले. ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये भरपूर पाऊस येईल असा अंदाज होता. अवघ्या महाराष्ट्रात तो पाऊस झाला. अनेक ठिकाणी महापूर आले, पण मराठवाडा कोरडाच राहिला. मराठवाडय़ाचा भाग्यविधाता प्रकल्प म्हणून संबोधले गेलेले जायकवाडी धरण त्याच्या जन्मापासून वांझोटे ठरले. आशिया खंडातले सपाट जमिनीवरचे हे सर्वात मोठे मातीचे धरण. त्याचा आश्वासित पाणीसाठा १०३ टीएमसी असावयास हवा; परंतु चार-पाच वर्षांतून एखाद्या वेळी अतिवृष्टी झाली तरच या धरणाला हा पाणीसाठा मिळतो. कारण हे धरण पूर्ण झाल्यानंतर त्याच्या वरच्या भागातील गोदावरी खोऱ्यात तब्बल १२ नवी धरणे उभी केली गेली. जायकवाडीच्या वर अहमदनगर आणि नाशिक जिल्ह्य़ांत गोदावरी खोऱ्यात जास्तीत जास्त ११२ टीएमसी पाणी अडवण्याची मुभा होती, पण प्रत्यक्षात तब्बल १९५ टीएमसीएवढे पाणी अडवले गेले. म्हणूनच या प्रचंड मोठय़ा धरणाला त्याचा पाणीसाठा मिळेनासा झाला. पाण्याच्या अविचारी नियोजनामुळे हे घडले. संत तुकारामांनी पाण्याच्या सुयोग्य नियोजनाबद्दल असे म्हटलेले आहे की, ‘बळ बुद्धी वेचुनिया शक्ती। उदक चालवावे युक्ती।।’ परंतु महाराष्ट्रातील राजकीय पुढाऱ्यांनी बहुधा या अभंगाचा अर्थ ‘बळ शक्ती लादुनिया सक्ती, उदक पळवावे युक्ती-प्रयुक्ती’ असा घेतला असावा. आणि म्हणूनच गेल्या २० वर्षांमध्ये जायकवाडीचे पाणी वरच्यावर पळवले गेले! इतर विभागांविषयी दुजाभाव बाळगून त्यांच्या वाटय़ाचे पाणी पळवण्याची नगर-नाशिक आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील काही नेत्यांची परंपरा आजही तशीच अव्याहतपणे सुरू आहे.
२००५ साली महाराष्ट्रात पाण्याचे चांगले नियोजन व्हावे म्हणून जलसंपत्ती नियमन कायदा झाला. त्या कायद्यात पाणी-नियोजन करण्यासाठी एक जलसंपत्ती प्राधिकरण स्थापन झाले. या प्राधिकरणाची कर्तव्ये काय असतील याचे विस्तृत विवेचन सदर जलसंपत्ती नियमन कायद्यात आहे. कायद्याच्या तिसऱ्या प्रकरणात कलम ११(सी)मध्ये असे स्पष्ट नमूद आहे की, ‘टंचाईच्या काळात नदीखोऱ्याच्या, उपखोऱ्याच्या आणि धरण प्रकल्पाच्या पाण्याची समन्यायी पद्धतीने वाटप करण्याचा प्राधान्यक्रम’ ठरवण्याची जबाबदारी जलप्राधिकरणाची आहे. याच प्रकरणाचे कलम १२(७) असे सांगते की, सिंचनासाठीच्या पाणीवाटपामध्ये ‘शेपटाकडून माथ्याकडे’ या तत्त्वाचा अवलंब होईल याची दक्षता या प्राधिकरणाने घ्यायला हवी! याच दोन कलमांचा आधार घेऊन यंदा पावसाअभावी पूर्णपणे रिकाम्या झालेल्या जायकवाडी धरणामध्ये निर्धारित प्रमाणात आधी पाणी सोडून नंतर वरच्या धरणांनी पाणीसाठा करावा, अशी मागणी मराठवाडय़ातून होत होती; परंतु ती धुडकावून लावली गेली. पश्चिम महाराष्ट्रातील मंत्री-उपमुख्यमंत्री सारे मराठवाडय़ात येऊन जायकवाडीत पाणी सोडण्याची आश्वासने देऊन गेले, पण ते परत गेले ते तिकडचेच झाले! ८ सप्टेंबपर्यंत नगर-नाशिक जिल्ह्य़ांत झालेल्या पावसामुळे तिकडच्या नांदूर-मधमेश्वर (१०० टक्के), करंजवण (५१ टक्के), गंगापूर (७२ टक्के), दारणा (९८ टक्के), भंडारदरा (१०० टक्के), पालखेड (९६ टक्के), मुळा (५५ टक्के) आणि निळवंडे (५० टक्के) या धरणांमध्ये बऱ्यापैकी पाणीसाठा झालेला होता. फक्त ओझरखेड धरणात (२१ टक्के) कमी साठा होता. तेव्हापासून जायकवाडीमध्ये १७ टीएमसी पाणी त्वरित सोडावे अशी मागणी होती, पण उपयोग झाला नाही. गेल्या दोन महिन्यांत भंडारदरा धरणातून नगर जिल्ह्य़ातील खरीप पिकांना पाच पाळ्या दिल्या गेल्या. दारणा, गंगापूर धरणांतूनही पाळ्या देण्यात येत आहेत. नांदूर-मधमेश्वरमधून १९० दशलक्ष घनमीटर पाणी कालव्यात सोडले गेले. त्यातले अगदी अल्पसे पाणी जायकवाडीत आले. बाकीचे सगळे पाणी वरच्या भागातील साठवण तलाव आणि पाझर तलाव भरून घेण्यासाठी वापरले गेले! परंतु मराठवाडय़ात एवढा तीव्र दुष्काळ आणि पाणीटंचाई असताना या संकटकाळातही जायकवाडी तलावात पाणी सोडले गेले नाही. त्यामुळे औरंगाबाद-जालन्यासह मराठवाडय़ातील ३०० इतर गावांचा पाणीपुरवठा संकटात आहे. जालना, बीड, परभणी, नांदेड या जिल्ह्य़ांतील शेती तर पूर्णपणे धोक्यात लोटली गेलेली आहे.
शिवाय कृष्णा खोऱ्यातील पाण्याचा न्याय्य वाटादेखील पश्चिम महाराष्ट्राने नाना क्लृप्त्या लढवून मराठवाडय़ाला आजतागायत मिळू दिलेला नाही. मराठवाडय़ातील पाच दुष्काळी तालुके कृष्णा खोऱ्यात येतात. त्यांचे एकत्रित क्षेत्रफळ कृष्णा खोऱ्याच्या क्षेत्रफळाच्या दहाव्या हिश्शाएवढे आहे. उपरोक्त पाच तालुक्यांमध्ये कोणत्याही धरणाचे पाणी उपलब्ध नाही आणि पावसाचेही प्रमाण फार कमी आहे. ही स्थिती असल्यामुळे या तालुक्यातील तहानलेल्या लोकांसाठी भीमा खोऱ्यातील ६०० अब्ज घनफूट पाण्यापैकी हक्काचे दहा टक्के, म्हणजे ६० अब्ज घनफूट पाणी दिले जावे, अशी मराठवाडय़ाची मागणी होती; परंतु पश्चिम महाराष्ट्रात आधीच प्रकल्प उभे करून या पाण्यापैकी २४ टीएमसी पाणी पळवण्यात आले. मग उरलेले ३६ टीएमसी पाणी तरी भीमा खोऱ्यातून मराठवाडय़ाला सरळ मिळेल ही अपेक्षा होती, पण त्यासाठी लागणारे प्रबळ राजकीय नेतृत्व मराठवाडय़ात नव्हते; ते आजही नाही! म्हणून ते पाणी मिळाले नाही. नंतर तिकडे पश्चिम महाराष्ट्रात ‘कृष्णा-भीमा स्थिरीकरण’ या नावाची एक योजना जन्माला घातली गेली. कृष्णा खोऱ्यातील जादा पाणी नीरा नदीद्वारे वहन करून बारामतीमार्गे भीमेवरील उजनी धरणात टाकण्याची ही योजना होती. हा प्रकल्प पूर्ण झाल्यावर उजनी धरणातून मराठवाडय़ातील आष्टी, तुळजापूर, उमरगा, परांडा आणि भूम या तालुक्यांसाठी २१ अब्ज घनफूट पाणी देण्यात यावे, असा ठरावही त्या वेळच्या मंत्रिमंडळाने केला, पण त्यालाही पश्चिम महाराष्ट्राचे नेते विरोध दाखवत राहिले आणि म्हणूनच आजतागायत कृष्णा खोऱ्यातील न्याय्य वाटय़ापैकी टिपूसभर पाणीदेखील मराठवाडय़ाला मिळू शकलेले नाही.
महाराष्ट्रातील विभागीय असमतोल दूर करण्यासाठी नेमलेल्या समितीने १९९४ साली जो विविध क्षेत्रांतील मराठवाडय़ाचा अनुशेष घोषित केला होता, त्यात सिंचनाचा अनुशेष सर्वात मोठा होता. त्यापोटी राज्यपालांच्या आदेशानुसार जो वाढीव निधी मराठवाडय़ाला प्रतिवर्षी दिला जात असे, तोही पश्चिम महाराष्ट्रातील काही नेत्यांना खुपत असे. म्हणूनच की काय, २००८ साली कृष्णा खोऱ्यातील कामे लवादांच्या आदेशानुसार लवकर पूर्ण करण्याच्या बहाण्याखाली मराठवाडय़ाला देय असणारी अनुशेषापोटीची पूर्ण रक्कम पश्चिम महाराष्ट्राकडे वळवण्यात आली होती. याबद्दल राज्यपालांनी लेखी टिप्पणी करून तीव्र नाराजीही व्यक्त केली होती. १९९४ सालापर्यंतची सिंचनाच्या अनुशेषाची रक्कम पूर्णपणे मिळवण्यासाठी मराठवाडय़ाला २०११ सालापर्यंत वाट बघावी लागली! २०११ साली राज्य शासनाने मराठवाडय़ाचा सिंचनाच्या अनुशेषापोटी पूर्ण रक्कम अदा केल्याचे सांगून अनुशेष प्रकरणातून अंग काढून घेण्याचा प्रयत्न केला; परंतु त्यात एक महत्त्वाची बाब नजरेआड झाली. ती अशी की, २०११ साली दूर केलेला अनुशेष हा १९९४ पर्यंतचा होता. त्यानंतर २०११-१२ सालापर्यंतच्या अनुशेषाचे काय? काही तज्ज्ञांच्या मते हा अनुशेष सुमारे १४ हजार कोटी रुपयांचा निघतो. तो भरून काढण्यासाठी मराठवाडय़ाला किती काळ झगडावे लागणार आहे? १९५३ साली नागपूर कराराद्वारे पश्चिम महाराष्ट्राच्या नेत्यांनी दिलेल्या समसमान वागणुकीच्या आश्वासनावर विश्वास ठेवून मराठी भाषिक मराठवाडा विभाग महाराष्ट्रात सामील झाला. ती मोठी चूक होती की काय असे वाटण्याजोगी परिस्थिती आज उद्भवली आहे.

 

व्हिडिओ

लाउडस्पीकर  
'महागाई' या विषयावरील चर्चा
blk
आयडिया एक्स्चेंज  
जेष्ठ नाट्यकर्मी विजया मेहता
blk
व्हिवा लाऊंज  
डॉ. रश्मी करंदीकर - पोलीस अधीक्षक (राज्य महामार्ग)
blk
सागर परिक्रमा - २  
‘नौदलवीरा’च्या साहसी प्रवासाला सुरूवात!
लोकसत्ता युट्युब चॅनल
<iframe width="300" height="275" src="http://www.youtube.com/embed/bA4XUHbGh-c" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>

लोकसत्ताच्या फेसबुक पेजवरील फोटो अल्बम

'सॅण्डी' संकट!

यश चोप्रा : ‘किंग ऑफ रोमान्स’

लोकसत्ता फेसबुक पेज - कव्हर फोटो

आणखी फोटो पाहण्यासाठी खालील लाईक बटणावर क्लिक करा

‘लोकसत्ता’चे विविध अ‍ॅप्स विनामुल्य डाऊनलोड करा-

वासाचा पयला पाऊस आयला

 


 

साप्ताहिक पुरवणी

लोकरंग (दर रविवारी)


चतुरंग
(दर शनिवारी)

 नवऱ्याकडून घरकामाचा पगार?

alt

 गरज शोधांची जननी

 एक उलट..एक सुलट : वेगळा.. वेगळा..

alt

 करिअरिस्ट मी : ..आणि समस्या ‘सायलेन्ट’ झाल्या

alt

 स्त्री समर्थ : उद्योगस्वामिनी

 बोधिवृक्ष : सूक्ष्मात वसते ब्रह्मांड

 गावाकडची चव : अंबाजोगाईची ‘वैष्णवी’ चव

alt

 आनंदाचं खाणं : अचपळ मन माझे..

alt

 ब्लॉग माझा : आयडिया लई भारी!

alt

 स्त्री जातक : आधी कळस मग पाया रे..!

alt

 अनघड अवघड : बोलायलाच हवं!


वास्तुरंग
(दर शनिवारी)

alt

 एक आस.. उभारीची!

alt

 फटाक्यांपासून इमारतीची सुरक्षा

alt

 घरसजावटीसाठी…
आणखी वाचा...

व्हिवा (दर शुक्रवारी

alt

 फुल टू कल्ला

alt

 कट्टा

alt

 एन्जॉय
आणखी वाचा...

करिअर वृत्तान्त (दर सोमवारी)

 ‘इंग्लिश-विंग्लिश’ :न्यूनगंडाच्या बुडबुडय़ाची गोष्ट
alt   सुट्टी आणि अभ्यास
alt  शिकवून कोणी शिकतं का?
आणखी वाचा...

अर्थवृत्तान्त (दर सोमवारी)

 विमा विश्लेषण : जीवन तरंग
 ‘अर्थ’पूर्ण : महागाईचा भस्मासूर
 गुंतवणूकभान : नव्या दमाचा शूर शिपाई
आणखी वाचा...

आजचे फोटो