वारसा : प्राचीन डोलारा पूल
मुखपृष्ठ >> विदर्भरंग >> वारसा : प्राचीन डोलारा पूल
 
ई-पेपर
 
 

लोकसत्ता ब्लॉग


संघाने काँग्रेसलासुद्धा मदत केली आहे!
पर्यावरण हा अडथळा नव्हे, तर निकोप विकासाचा पाया

गाण्यातील ‘साऊण्ड’चा आनंद अनुभवता आला पाहिजे

माणसं बदलण्यापेक्षा धोरणं बदला!

alt

सर्व काही अण्णांनीच करावे, असे लोकांना वाटणे हीच उणीव..

alt
कांद्याचा भाव शंभर रूपये किलो का नको?
 alt
पीडीएतील दिवस आणि अभिनयाचा श्रीगणेशा
 alt
दुर्बलांना पोसणे म्हणजे सबलीकरण नव्हे!
नक्कल करायलाही अक्कल लागते!
मेधा पाटकर यांचे ऐकले असते, तर एकही पूल
झाला नसता!
alt
‘नक्कल’ न करणे हाच बाळासाहेबांचा खरा
वारसा
पाच वर्षे प्रभावी सरकार
देऊ शकेल अशी पर्यायी
व्यवस्था मला दिसत
नाही!
एक तळमळ बोलकी
झाली
आनंदवनाच्या ‘प्रवाहा’त एकरूप आमटेंची तिसरी पिढी..
लोकांसाठी नव्हे ,
लोकांच्या सोबत...
एक गोष्ट आमच्याकडे शक्यतो होत नाही, ती म्हणजे ‘इ'लॉजिकल्’
बोलणं किंवा वागणं!
‘विचार’ निश्चित झाला
की शब्द आपोआप
सामोरे येतात
‘जमिनीचा पैसा
बिल्डरांना नाही, तर सरकारला मिळायला
हवा!’

दि.०९-११-२०१२ रोजी बाजार बंद झाला त्यावेळचा भाव



 

वारसा : प्राचीन डोलारा पूल Bookmark and Share Print E-mail

संजीव देशपांडे, रविवार, ७ ऑक्टोबर २०१२
९०१११६५०७९

प्राचीन वास्तू-अवशेष म्हटलं म्हणजे डोळ्यांपुढं येतात ते किल्ले, मंदिरं, लेण्या किंवा मूर्ती. हे अवशेष मूळ स्वरूपात किंवा काळाच्या ओघात जे स्वरूप प्राप्त झालं असेल त्या स्वरूपात आपलं अस्तित्व टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न करत त्या काळाची साक्ष पटवून देत राहतात. या अवशेषांनी विदर्भभूमी समृद्ध तर आहेच, पण या अवशेषांशिवाय महाराष्ट्रात इतर कुठंही न आढळणारे असे खास अवशेषही विदर्भातच आहेत व त्यातले काही शिल्पनगरी-मंदिर नगरी भद्रावतीत आहेत. हे विदर्भातलं अतिप्राचीन नगर. या नगरीत भारतीय शिल्पकलेच्या सुवर्णकाळाचं प्रतिबिंब पहायला मिळतं. या नगरीत मंदिरं व लेण्यांसोबतच आहे एक अतिप्राचीन पूल. हा पूल डोलारा पूल या नावानं प्रसिद्ध आहे.
चंद्रपूर-नागपूर मार्गावरील भद्रावतीच्या नव्या बसस्थानकापासून चंद्रपूरकडे जाणाऱ्या मार्गावर अगदी अध्र्या किलोमीटर अंतरावर हा तलाव. तो रस्त्यावरून दिसत नाही. मार्गाच्या उजव्या बाजूला हा तलाव आहे. तलावाच्या आजूबाजूला वस्ती आहे. तलावाला वळसा घालून छोटय़ा-छोटय़ा कच्च्या रस्त्यांनी पुलापर्यंत जाता येतं. तलावाचं नावही ‘डोलारा’ तलाव. डोलारा हा शब्द ‘डोलणारा’ याचा अपभ्रंश वाटतो. पाण्यानं तलाव पूर्ण भरला म्हणजे हा पूल अक्षरश: पाण्यावर दगड टाकून केला असावा, असा भासत असेल म्हणजेच पाण्यावर दगड तरंगत आहेत, ‘डोलत आहेत’ असं वाटत असेल म्हणून हा पूल म्हणजे ‘डोलारा’ पूल व तलाव म्हणजे डोलारा तलाव.
तलावाच्या काठापासून तलावात असणारं एक बेट यांना पूल जोडतो. तलावाची एकंदर रचना व आकार पहाता तलाव हा तयार केलेला, बांधलेला वाटतो. तलावाला घाटही असावेत, कारण काही ठिकाणी घाटाचे, घाटाच्या दगडी पायऱ्यांचे अवशेषही दिसतात. या तलावात असणाऱ्या बेटाची निर्मितीही कदाचित भर घालून केलेली असावी. या बेटावर मंदिर होतं, याचे पुरावे बेटावरच दिसतात. बेटावर झाडा-झुडुपात मंदिराचे अनेक अवशेष लपलेले आहेत.
पाण्याची जागा असल्यामुळे बेटावर सर्वत्र झुडुपांचेच राज्य आहे. झुडुपांखाली मंदिराचे असतात तसे चौथरे लपलेले आहेत. स्तंभावरचे तीर-तुळ्या, तसेच स्तंभांचे अवशेष दिसतात. शिखराच्या अगदीवर असते तशी गोल दगडी चकती ज्याला ‘आमलक’ असे म्हणतात तेही पडलेले दिसते. बेटावर एका शिवपिंडीसह एक दोन अन्य प्रतिमाही पडून आहेत. ज्या ओळखता येऊच नयेत, अशा स्थितीत आहेत. बेटाचा आवाका अगदी छोटा आहे, पण बेट मोठं टुमदार आहे.
हे बेट आणि तलावाचा काठ यांना जोडणारा पूल म्हणजे विदर्भातली एक आश्चर्यकारक वास्तू. दुर्दैवानं या पुलाकडे मात्र कोणाचंच लक्ष नाही. हा पूल साधा पहायला येणं तर दूरच या पुलाचं अस्तित्वही हे गाव ओळखणाऱ्यांना माहीत नाही. प्रथमदर्शनीच पूल स्वत:च्या प्राचीनतेचा पुरावा देतो. पूल अत्यंत मजबूत आहे. नाव जरी ‘डोलारा’ पूल असलं तरी पुलाचा एकही दगड हलत सुद्धा नाही. पूल साहजिकच स्तंभांवर उभा आहे. स्तंभांची रचना दुहेरी. दोन स्तंभांची एक, अशा पंधरा रांगा जरी आज दिसत असल्या तरी आणखी कि मान दोन तीन रांगा तरी मातीत दबल्या आहेत, तरीसुद्धा पुलाचं काहीच बिघडत नाही. असे पुलाला एकंदर चौतीस ते छत्तीस स्तंभ असावेत. ज्यातले तीस तर दिसतातच. पुलाची रुंदी अंदाजे सव्वादोन मीटर व लांबी चाळीसेक मीटर. एखादा प्राचीन पूल अस्तित्वात असू शकतो, पण एवढा प्रचंड पूल काहीही क्षती न झालेला इतरत्र कुठंही नाही.
पुलाचे दर दोन स्तंभ वर आडव्या तुळ्यातीर टाकून सांधलेले आहेत. त्यावर आडवे दगड अशी पुलाची रचना. वरून चालताना तोल जात आहे किंवा हे दगड डगमगत आहे यापैकी काहीच संभवत नाही. अगदी काल बांधल्यासारखा व तेवढाच मजबूत पूल आहे. वर आडव्या टाकलेल्या दगडांची संख्याही जवळपास सत्तर असेल. पुलाचे स्तंभ हे साधारण मंदिराच्या स्तंभासारखेच आहेच. तलावात पाणी भरून असल्यानं हे स्तंभ अर्धे पाण्यातच बुडालेले असतात. एवढय़ा प्रचंड व मजबूत पुलाचा पाया कसा असेल, कसा असावा, हा विचार करून असा पूल प्रत्यक्ष साकार करणारे ते वास्तुशास्त्रज्ञ धन्य. वरच्या आडव्या दगडांची रचनाही वैशिष्टय़पूर्ण आहे. दगडाच्या एका बाजूच्या रुंदीपेक्षा दुसऱ्या बाजूची रुंदी दोन चार इंचांनी कमी म्हणजे एका बाजूनं निमुळते दगड. या दगडांच्या निमुळत्या बाजू परस्परांविरुद्ध ठेवलेल्या म्हणजे हे दगड कोणत्याही परिस्थितीत ढळणार नाहीच, पण नाही म्हणायला बेटाजवळचा फक्त एक आणि एकच दगड तेवढा परागंदा झाला आहे.
बेटावरचं मंदिर कशाचं असावं, हे कळायला मार्ग नाही. भद्रावती नगरीवर अनेक राजवंशांनी राज्य केलं. त्यापैकीच एखाद्या राजवंशानं हे मंदिर व हा पूल निर्माण केला असेल. तलाव, तलावाकाठी वनराई, मध्ये बेट, बेटावर मंदिर आणि मंदिरापर्यंत जाणार पूल, असं स्वप्न पहाणारा राजा व ते साकार करणारे हे खरे कलावंत. कदाचित, या साऱ्या मागं एखादी प्रेरणा असेल, एखादं कारण असेल, एखादा दगड ही कहाणी आनंदानं भाळी गोंदून मंदिराच्या भिंतीवर सजलाही असेल, पण हे ‘असेल-नसेल’ सर्वच आज काळाच्या पडद्याआड गेलं आहे.
पुलाचं स्थापत्य पहाता पूल साधारणत: अकराव्या शतकातला असावा, असं वाटतं. आलेल्या पावसानं, नद्यांच्या पुरानं वाहून जाणाऱ्या पुलांच्या काळातही हा पूल उभा आहे, हे विशेष.
हा पूल स्वत:च्या मजबुतीनं काळावर आपली मोहोर उमटवतील, यात शंका नाही. तशी ती त्यानं उमटवलीही आहेच, तरीही त्या काळाची साक्ष पटवणाऱ्या या पुलाकडे वर्तमानाचं लक्ष नाही व त्यात आपलं काही नुकसान आहे, असंही वर्तमानाला वाटत नाही.       

 

व्हिडिओ

लाउडस्पीकर  
'महागाई' या विषयावरील चर्चा
blk
आयडिया एक्स्चेंज  
जेष्ठ नाट्यकर्मी विजया मेहता
blk
व्हिवा लाऊंज  
डॉ. रश्मी करंदीकर - पोलीस अधीक्षक (राज्य महामार्ग)
blk
सागर परिक्रमा - २  
‘नौदलवीरा’च्या साहसी प्रवासाला सुरूवात!
लोकसत्ता युट्युब चॅनल
<iframe width="300" height="275" src="http://www.youtube.com/embed/bA4XUHbGh-c" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>

लोकसत्ताच्या फेसबुक पेजवरील फोटो अल्बम

'सॅण्डी' संकट!

यश चोप्रा : ‘किंग ऑफ रोमान्स’

लोकसत्ता फेसबुक पेज - कव्हर फोटो

आणखी फोटो पाहण्यासाठी खालील लाईक बटणावर क्लिक करा

‘लोकसत्ता’चे विविध अ‍ॅप्स विनामुल्य डाऊनलोड करा-

वासाचा पयला पाऊस आयला

 


 

साप्ताहिक पुरवणी

लोकरंग (दर रविवारी)


चतुरंग
(दर शनिवारी)

 नवऱ्याकडून घरकामाचा पगार?

alt

 गरज शोधांची जननी

 एक उलट..एक सुलट : वेगळा.. वेगळा..

alt

 करिअरिस्ट मी : ..आणि समस्या ‘सायलेन्ट’ झाल्या

alt

 स्त्री समर्थ : उद्योगस्वामिनी

 बोधिवृक्ष : सूक्ष्मात वसते ब्रह्मांड

 गावाकडची चव : अंबाजोगाईची ‘वैष्णवी’ चव

alt

 आनंदाचं खाणं : अचपळ मन माझे..

alt

 ब्लॉग माझा : आयडिया लई भारी!

alt

 स्त्री जातक : आधी कळस मग पाया रे..!

alt

 अनघड अवघड : बोलायलाच हवं!


वास्तुरंग
(दर शनिवारी)

alt

 एक आस.. उभारीची!

alt

 फटाक्यांपासून इमारतीची सुरक्षा

alt

 घरसजावटीसाठी…
आणखी वाचा...

व्हिवा (दर शुक्रवारी

alt

 फुल टू कल्ला

alt

 कट्टा

alt

 एन्जॉय
आणखी वाचा...

करिअर वृत्तान्त (दर सोमवारी)

 ‘इंग्लिश-विंग्लिश’ :न्यूनगंडाच्या बुडबुडय़ाची गोष्ट
alt   सुट्टी आणि अभ्यास
alt  शिकवून कोणी शिकतं का?
आणखी वाचा...

अर्थवृत्तान्त (दर सोमवारी)

 विमा विश्लेषण : जीवन तरंग
 ‘अर्थ’पूर्ण : महागाईचा भस्मासूर
 गुंतवणूकभान : नव्या दमाचा शूर शिपाई
आणखी वाचा...

आजचे फोटो