विशेष लेख :औषध-किमतींवर नियंत्रण नव्हे, दिशाभूल!
मुखपृष्ठ >> विशेष लेख >> विशेष लेख :औषध-किमतींवर नियंत्रण नव्हे, दिशाभूल!
 
ई-पेपर
 
 

लोकसत्ता ब्लॉग


संघाने काँग्रेसलासुद्धा मदत केली आहे!
पर्यावरण हा अडथळा नव्हे, तर निकोप विकासाचा पाया

गाण्यातील ‘साऊण्ड’चा आनंद अनुभवता आला पाहिजे

माणसं बदलण्यापेक्षा धोरणं बदला!

alt

सर्व काही अण्णांनीच करावे, असे लोकांना वाटणे हीच उणीव..

alt
कांद्याचा भाव शंभर रूपये किलो का नको?
 alt
पीडीएतील दिवस आणि अभिनयाचा श्रीगणेशा
 alt
दुर्बलांना पोसणे म्हणजे सबलीकरण नव्हे!
नक्कल करायलाही अक्कल लागते!
मेधा पाटकर यांचे ऐकले असते, तर एकही पूल
झाला नसता!
alt
‘नक्कल’ न करणे हाच बाळासाहेबांचा खरा
वारसा
पाच वर्षे प्रभावी सरकार
देऊ शकेल अशी पर्यायी
व्यवस्था मला दिसत
नाही!
एक तळमळ बोलकी
झाली
आनंदवनाच्या ‘प्रवाहा’त एकरूप आमटेंची तिसरी पिढी..
लोकांसाठी नव्हे ,
लोकांच्या सोबत...
एक गोष्ट आमच्याकडे शक्यतो होत नाही, ती म्हणजे ‘इ'लॉजिकल्’
बोलणं किंवा वागणं!
‘विचार’ निश्चित झाला
की शब्द आपोआप
सामोरे येतात
‘जमिनीचा पैसा
बिल्डरांना नाही, तर सरकारला मिळायला
हवा!’

दि.०९-११-२०१२ रोजी बाजार बंद झाला त्यावेळचा भाव



 

विशेष लेख :औषध-किमतींवर नियंत्रण नव्हे, दिशाभूल! Bookmark and Share Print E-mail

 

डॉ. अनंत फडके  - बुधवार, १० ऑक्टोबर २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it

आवश्यक औषधांच्या किमती कमी राखण्याचे धोरण का हवे आहे आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या दबावानंतर ते ठरवताना सरकारी मंत्रिगटाने मांडलेले बाजार-किमतींच्या सरासरीवर आधारित धोरण कसे दिशाभूलकारक आहे, याची ही  सोप्या शब्दांतली उकल..
‘आवश्यक’ औषधांच्या किमतीवर नियंत्रण आणत असल्याचे २७ सप्टेंबरला सरकारने जाहीर केले आहे. पण ते  नियंत्रण आणण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयाने फटकारल्यानंतर! मात्र या नियंत्रित किमती ठरवण्याची प्रस्तावित पद्धत पाहिली तर ही घोषणा सर्वोच्च न्यायालयाची दिशाभूल करणारी आहे हे लक्षात येते.

त्यामुळे ११ ऑक्टोबरला सर्वोच्च न्यायालयात काय घडते याकडे जाणकारांचे लक्ष लागले आहे. हा सर्व काय प्रकार आहे हे थोडक्यात पाहूया.
सर्वोच्च न्यायालयातील जनहित याचिका
भारतात औषधांच्या किमती सामान्य माणसाच्या आवाक्याच्या बाहेर असल्याने औषध-खर्च हा जनतेवरील ओझ्याचे, कर्जबाजारीपणाचे एक महत्त्वाचे कारण आहे. भारतात वैद्यकीय उपचारावरील खर्चापकी सरकार फक्त ३० टक्केच खर्च  करते. ७० टक्के खर्च लोक स्वत:च्या खिशातून करतात. त्यापैकी ७० टक्के खर्च औषधांवर होतो. या वैद्यकीय उपचारावरील खर्चामुळे दर वर्षी भारतात तीन कोटी लोक दारिद्रय़रेषेखाली ढकलले जातात. दुसरे म्हणजे औषध ही एकच क्रयवस्तू अशी आहे की ज्याबाबतीत ती विकत घ्यायची की नाही, कोणती घ्यायची हे ठरवणारा वेगळा (डॉक्टर) व त्यासाठी पसे देणारा वेगळा (रुग्ण) असतो. दुसरे म्हणजे रुग्ण नाडलेला असल्यामुळे घासाघीस करणे, इतर ठिकाणी चौकशी करणे, खरेदीच न करणे, लांबणीवर टाकणे असे तो करू शकत नाही. याचा गरफायदा घेऊन औषध कंपन्या डॉक्टरांना भल्या-बुऱ्या मार्गाने ‘आपलेसे’ करून, त्यांच्या मदतीने अवास्तव किमतीला औषधे विकतात. हे सर्व लक्षात घेता औषधांच्या किमतीवर नियंत्रण आणणे खूप आवश्यक आहे हे अगदी स्पष्ट आहे. पण अधिकारी, मंत्री यांनाही औषध कंपन्यांनी ‘आपलेसे’ करून घेतल्यामुळे हे झालेले नाही. म्हणून निदान आवश्यक औषधांच्या किमतीवर नियंत्रण आणा, अशी ‘आयडॅन’मार्फत आम्ही सर्वोच्च न्यायालयात २००३ साली जनहित याचिका दाखल केली. ती आता अंतिम टप्प्यात आली आहे.
या याचिकेच्या सुनावणीत सर्वोच्च न्यायालयाने २००३ सालीच सरकारला सांगितले होते की, औषधांच्या किमती सामान्य माणसाला परवडतील अशा प्रकारे किंमत धोरण ठेवावे. ‘आम्ही असे धोरण ठरवत आहोत’ असे सरकार नऊ वष्रे या ‘न्याय प्रक्रिये’त सांगत राहू शकले! शेवटी सर्वोच्च न्यायालयाचीही सहनशीलता संपली व ‘धोरण ठरवा नाही तर आम्ही किंमत नियंत्रणाबाबत आदेश देऊ’ असा दम दिल्यावर सरकारने ‘राष्ट्रीय आवश्यक यादी’तील सर्व ३४८ औषधे किंमत नियंत्रणाखाली येतील असे धोरण जाहीर केले. या धोरणाने औषध उद्योगाचे कसे नुकसान होईल अशा बातम्या, लेख या कंपन्या छापून आणत आहेत. पण खरे तर सरकारचे हे धोरण सर्वोच्च न्यायालयाची, जनतेची दिशाभूल करणारे आहे.
लुटारू पद्धतीलाच अधिकृत मान्यता !
शास्त्रीय कसोटय़ांना उतरलेली सुमारे २००० औषधे वैद्यकीय ग्रंथांमध्ये दिली आहेत. या औषधांना चित्रविचित्र ब्रँड नावे देऊन, औषधांची चित्रविचित्र मिश्रणे बनवून भारतात सुमारे ६०-७० हजार नावांखाली ही औषधे विकली जातात. या सर्वावरच किंमत नियंत्रण आणायला हवे. निदान ‘आवश्यक औषधां’वर किंमत नियंत्रण आणायलाच हवे. ‘आवश्यक औषधे’ म्हणजे देशातील ९० टक्के आजारांवर उपचार करायला आवश्यक अशी औषधे. सध्या ३४८ ‘आवश्यक’ औषधांपकी फक्त ७४ औषधांवर किंमत नियंत्रण आहे. उत्पादन खर्चात १०० टक्के मार्जनि मिळवून या ७४ औषधांच्या कमाल किमती ठरवल्या जातात. सर्वोच्च न्यायालयातील या दाव्यामुळे सरकारला या सर्व ३४८ औषधांवर किंमत नियंत्रण आणावे लागेल. पण तसे करताना सरकारने मखलाशी केली आहे. औषधांच्या किमती उत्पादन खर्चावर आधारित न ठरवता बाजारातील सध्याच्या किमतींच्या आधारे त्या ठरवल्या जातील, असे २७ सप्टेंबरला जाहीर केलेले प्रस्तावित धोरण आहे. टेलिफोन, वीज, रिक्षा भाडे इ.चे दर उत्पादन खर्चावर आधारित ठरवतात. मग औषधांचाच अपवाद का?  
उत्पादन खर्च व औषधांच्या किमती यात सध्या संबंध नाही. कोणती कंपनी डॉक्टरांवर किती प्रभाव टाकून डॉक्टरांच्या सहकार्याने आपला माल केवढय़ाला खपवू शकेल यावर त्या ठरतात. मोठय़ा कंपन्या हे काम जास्त प्रभावीपणे करतात म्हणून त्यांच्या किमती जास्त. या अशास्त्रीय, लुटारू पद्धतीलाच ‘किंमत नियंत्रण’ या नावाखाली आता अधिकृत मान्यता द्यायचे घाटते आहे! ज्या ब्रँडस्चा वाटा एकूण विक्रीत एक टक्क्यापेक्षा जास्त आहे अशांच्या किमतीची विशिष्ट प्रकारे (‘वेटेड अ‍ॅव्हरेज’ या पद्धतीने) जी सरासरी निघेल ती ‘कमाल’  किंमत असेल, असा सरकारी प्रस्ताव आहे. उत्पादन खर्चावर आधारित किमतींपेक्षा त्या खूपच जास्त असतील, हे सोबतच्या तक्त्यावरून दिसेल. औषधांच्या किमतींवर आता नियंत्रण आहे असे सरकार म्हणेल. पण बाजार-किमतींवर आधारित कमाल किंमत ठरवण्याच्या या धोरणाने किमती फारशा कमी होणार नाहीत. रुग्णांची लूट चालूच राहील.
उत्पादन खर्चावर आधारित किमती ठरवणे हे व्यवहार्य नाही असा दावा केला जातो. पण औषधांच्या पावडरींचे घाऊक बाजारातील किलोमागे दर सर्व संबंधितांना माहीत असतात. या पावडरीच्या गोळ्या इ. बनवण्यासाठी येणाऱ्या खर्चाचे कोष्टक सरकारनेच ७४ औषधांसाठी ठरवून दिले आहे. तेच इतर औषधांसाठी वापरायचे आहे. मात्र औषध कंपन्या निरनिराळ्या फॉर्मुल्यांमध्ये एकापेक्षा जास्त औषधे घालतात, त्यामुळे आकडेवारी किचकट बनते. तसेच सरकारी यंत्रणा पुरेशी सक्षम नाही, असाही प्रश्न आहे. हे प्रश्न सोडवणे अवघड नाही.
सरकारच्या प्रस्तावित धोरणामध्ये हे स्पष्ट नाही की, आवश्यक औषधांचा समावेश असणाऱ्या मिश्रणांच्या किमतीवर नियंत्रण असणार की नाही. एखाद्या आवश्यक औषधात एक किंवा जादा अनावश्यक औषधे मिसळून अशास्त्रीय मिश्रणे बनवून मोठय़ा प्रमाणात विकली जातात. मुळात अशा अशास्त्रीय मिश्रणांवर बंदी हवी व आवश्यक औषधांचा समावेश असणाऱ्या मिश्रणांवर किंमत नियंत्रण हवे. नाही तर किंमत नियंत्रणातून पळवाट काढण्यासाठी अशी मिश्रणे बनवणे वाढेल.  
‘नवीन’ भूलभुलैया
औषधे महाग असण्याचे आणखी कारण म्हणजे ेी ३ह्ण, म्हणजे तथाकथित ‘नवीन’, ‘लेटेस्ट’ औषधे. उदाहरणार्थ, उच्च रक्तदाबावर एनॅलॅप्रिल नावाचे भरपूर संशोधनातून तावून-सुलाखून निघालेले एक चांगले औषध आहे. ते जेनेरिक नावाने घेतल्यास एका गोळीला ५० पसे तर त्याऐवजी एनॅम्, एन्वास अशा ब्रँड नावांनी घेतल्यास २.५ रुपये पडतात. एनॅलॅप्रिलऐवजी लिस्नोप्रिल, रॅमिप्रिल, पेरिंडोप्रिल ही ‘नवीन’ औषधे घेतली तर अनुक्रमे साडेतीन, ७ व १० रु. पडतात! एनॅलॅप्रिलमध्ये किरकोळ बदल करून ती बनवली असल्याने गुणात काही फरक नाही, किमती मात्र जास्त. ही ‘नवीन’ औषधे बाजारात आणण्यामागे खरे कारण म्हणजे नवीन औषधांना पेटंट कायद्याचे संरक्षण असल्याने त्यांच्यावर किंमत-नियंत्रण नसते. एनॅलॅप्रिलच्या पेटंटची मुदत संपल्यामुळे एनॅलॅप्रिलवरील मक्तेदारी संपल्यावर त्याच्या किमती खाली येणार हे ओळखून ही ‘नवीन’ औषधे बनवून ती महाग दराने विकायची संधी कंपन्यांनी साधली.  
 अनेक डॉक्टर ही ‘नवीन’ औषधे रुग्णांना लिहून देऊन कंपन्यांना साथ देत आहेत. हे सर्व लक्षात घेता आवश्यक औषधे व त्यांचे रासायनिक भाऊबंद या दोघांवर किंमत नियंत्रण हवे. तसे न केल्यास औषध कंपन्या या तथाकथित ‘नवीन’, महागडय़ा औषधांचेच उत्पादन वाढवून डॉक्टरांच्या मदतीने तीच रुग्णांच्या गळ्यात मारतील.
किंमत नियंत्रणाच्या या भूलभुलैयाला, राजकीय दबावाला बळी न पडता सर्वोच्च न्यायालय भूमिका घेईल अशी चिन्हे आहेत. ११ ऑक्टोबरला सर्वोच्च न्यायालयात काय होते ते पाहूया!  
औषधांच्या कमाल किमती ठरवण्याच्या दोन पद्धती  
 (१० गोळ्यांच्या किमती, रुपयांत)
औषधाच्या गोळीचे      बाजार-किमतींवर      उत्पादन-खर्चावर १००% मार्जनि
जेनेरिक नाव (आणि उपयोग)    आधारित किंमत     दिल्यावरची किंमत
अ‍ॅटेनेलॉल ५०  मि. ग्रा. (उच्च रक्तदाबावर)    ४३.४     ३.५०    
अ‍ॅटोरव्हॅटॅटीन १० मि. ग्रा. (जादा कोलेस्टेरॉलवर)    ७४    ५.६०    
डायक्लोफेनॅक ५०मि. ग्रा. (वेदना-शामक)    ३५    २.८१

 

व्हिडिओ

लाउडस्पीकर  
'महागाई' या विषयावरील चर्चा
blk
आयडिया एक्स्चेंज  
जेष्ठ नाट्यकर्मी विजया मेहता
blk
व्हिवा लाऊंज  
डॉ. रश्मी करंदीकर - पोलीस अधीक्षक (राज्य महामार्ग)
blk
सागर परिक्रमा - २  
‘नौदलवीरा’च्या साहसी प्रवासाला सुरूवात!
लोकसत्ता युट्युब चॅनल
<iframe width="300" height="275" src="http://www.youtube.com/embed/bA4XUHbGh-c" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>

लोकसत्ताच्या फेसबुक पेजवरील फोटो अल्बम

'सॅण्डी' संकट!

यश चोप्रा : ‘किंग ऑफ रोमान्स’

लोकसत्ता फेसबुक पेज - कव्हर फोटो

आणखी फोटो पाहण्यासाठी खालील लाईक बटणावर क्लिक करा

‘लोकसत्ता’चे विविध अ‍ॅप्स विनामुल्य डाऊनलोड करा-

वासाचा पयला पाऊस आयला

 


 

साप्ताहिक पुरवणी

लोकरंग (दर रविवारी)


चतुरंग
(दर शनिवारी)

 नवऱ्याकडून घरकामाचा पगार?

alt

 गरज शोधांची जननी

 एक उलट..एक सुलट : वेगळा.. वेगळा..

alt

 करिअरिस्ट मी : ..आणि समस्या ‘सायलेन्ट’ झाल्या

alt

 स्त्री समर्थ : उद्योगस्वामिनी

 बोधिवृक्ष : सूक्ष्मात वसते ब्रह्मांड

 गावाकडची चव : अंबाजोगाईची ‘वैष्णवी’ चव

alt

 आनंदाचं खाणं : अचपळ मन माझे..

alt

 ब्लॉग माझा : आयडिया लई भारी!

alt

 स्त्री जातक : आधी कळस मग पाया रे..!

alt

 अनघड अवघड : बोलायलाच हवं!


वास्तुरंग
(दर शनिवारी)

alt

 एक आस.. उभारीची!

alt

 फटाक्यांपासून इमारतीची सुरक्षा

alt

 घरसजावटीसाठी…
आणखी वाचा...

व्हिवा (दर शुक्रवारी

alt

 फुल टू कल्ला

alt

 कट्टा

alt

 एन्जॉय
आणखी वाचा...

करिअर वृत्तान्त (दर सोमवारी)

 ‘इंग्लिश-विंग्लिश’ :न्यूनगंडाच्या बुडबुडय़ाची गोष्ट
alt   सुट्टी आणि अभ्यास
alt  शिकवून कोणी शिकतं का?
आणखी वाचा...

अर्थवृत्तान्त (दर सोमवारी)

 विमा विश्लेषण : जीवन तरंग
 ‘अर्थ’पूर्ण : महागाईचा भस्मासूर
 गुंतवणूकभान : नव्या दमाचा शूर शिपाई
आणखी वाचा...

आजचे फोटो