युद्धप्रतीकांच्या दरबारात ‘अजाबळी’ची प्रथा
मुखपृष्ठ >> महाराष्ट्र >> युद्धप्रतीकांच्या दरबारात ‘अजाबळी’ची प्रथा
 
ई-पेपर
 
 

लोकसत्ता ब्लॉग


संघाने काँग्रेसलासुद्धा मदत केली आहे!
पर्यावरण हा अडथळा नव्हे, तर निकोप विकासाचा पाया

गाण्यातील ‘साऊण्ड’चा आनंद अनुभवता आला पाहिजे

माणसं बदलण्यापेक्षा धोरणं बदला!

alt

सर्व काही अण्णांनीच करावे, असे लोकांना वाटणे हीच उणीव..

alt
कांद्याचा भाव शंभर रूपये किलो का नको?
 alt
पीडीएतील दिवस आणि अभिनयाचा श्रीगणेशा
 alt
दुर्बलांना पोसणे म्हणजे सबलीकरण नव्हे!
नक्कल करायलाही अक्कल लागते!
मेधा पाटकर यांचे ऐकले असते, तर एकही पूल
झाला नसता!
alt
‘नक्कल’ न करणे हाच बाळासाहेबांचा खरा
वारसा
पाच वर्षे प्रभावी सरकार
देऊ शकेल अशी पर्यायी
व्यवस्था मला दिसत
नाही!
एक तळमळ बोलकी
झाली
आनंदवनाच्या ‘प्रवाहा’त एकरूप आमटेंची तिसरी पिढी..
लोकांसाठी नव्हे ,
लोकांच्या सोबत...
एक गोष्ट आमच्याकडे शक्यतो होत नाही, ती म्हणजे ‘इ'लॉजिकल्’
बोलणं किंवा वागणं!
‘विचार’ निश्चित झाला
की शब्द आपोआप
सामोरे येतात
‘जमिनीचा पैसा
बिल्डरांना नाही, तर सरकारला मिळायला
हवा!’

दि.०९-११-२०१२ रोजी बाजार बंद झाला त्यावेळचा भाव



 

युद्धप्रतीकांच्या दरबारात ‘अजाबळी’ची प्रथा Bookmark and Share Print E-mail

सुहास सरदेशमुख , औरंगाबाद
alt

तुळजापूरच्या पायथ्याशी असणाऱ्या सिंदफळ गावात राहणारे   मेंढपाळ गजेंद्र लांडगे यांचे घर कुडाचे. घरातील पाटी कोणाचेही सहज लक्ष वेधून घेते - ‘बिनडागाचा अजाबळी’! महानवमी दिवशी त्यांच्या घरातून बळीचा बकरा वाजत-गाजत जातो. त्याला कोणतीही जखम होऊ नये म्हणून घरातील सर्व सदस्य काळजी घेतात. बळीचा बकरा बिनडागाचा असावा, व्यंग असू नये यासाठी वयाच्या पंचाहत्तरीत लांडगे विशेष लक्ष देतात. नुकतेच त्यांनी पोलीस ठाण्यात अर्ज करून अजाबळीच्या मिरवणुकीची परवानगी मागणाऱ्या अर्जावर अंगठा उठविला. ते बळीचा बकरा तुळजाभवानीच्या मंदिरात पोहोचवतील, नऊ दिवस देवीची गाणे म्हणतील आणि नवरात्र साजरे करतील. युद्धदेवतेच्या चरणी होणारा हा विधी अनुभवण्यासाठी तोबा गर्दी होते. असाच बळी कोल्हापूरच्या महालक्ष्मीसमोरही होतो. आता त्याचे स्थान बदलले आहे. कोल्हापुरातील महालक्ष्मीच्या मंदिरापासून पाच-सहा किलोमीटरवर टेंबलाईचे मंदिर आहे. तेथे बळीची प्रथा आहे. हा बळी कुष्मांडाचा. म्हणजे कोहळ्याचा. हा सोहळाही युद्धदेवतेचेच प्रतीक. तुळजाभवानी आणि कोल्हापूरची महालक्ष्मी ही दोन्ही रूपे महिषमर्दिनीची.
शक्तिपीठातील हे विधी असे कसे? भाग जंगलाने व्यापलेला. साथीच्या आजाराने लोक मरत, हिंस्र श्वापदांची भीती असे, शक्तीची परीक्षा घेतली जाई, जगण्यासाठी संघर्ष करावा लागे. अशा ठिकाणचे भाविक पिढय़ान्पिढय़ा देवीची उपासना करतात. जेथे दुष्काळ, तेथे जगण्याचे साधन म्हणजे लूट किंवा राजदरबारी नोकरी पत्करणे. अशा समाजरचनेत देवताही युद्धांशीच संबंधित असणारच.  हाच धागा जर्मन लेखक रूलॅड जॉन्सन या लेखकानेही मांडलेला. त्यांनी तुळजाभवानीवर विशेष संशोधन केले. त्यांच्या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत शक्तिपीठाचा महिमा वर्णिला आहे. असल्या पुस्तकी आणि वैचारिक मांडणीची फारशी चिंता न वाहता तुळजापूरच्या पायथ्याशी राहणारे मेंढपाळ गजेंद्र लांडगे बळीचे बकरे वाढविण्यावर विश्वास ठेवतात. तुळजापूर येथे न्यायालयाने महानवमीच्या एका बळीला मान्यता दिली आहे. मात्र, नवरात्रात सात बळी दिले जातात. कोल्हापूर हे देखील महिषामर्दिनीचेच ठाणे. येथे बळी दिला जातो, तो कुष्मांडाचा. हे कोल्हासुराच्या शिराचे प्रातिनिधीक रूप. कोल्हापुरातील हा प्रतीकात्मक बळी पंचमीला होतो, तुळजापुरी महानवमीदिवशी.
तुळजाभवानी खऱ्या अर्थाने युद्धदेवता. अगदी मंदिरात शिरतानाही कानात नगाऱ्याचा मोठा आवाज घेऊन तुम्ही पायऱ्या उतरल्या, की संबळाचा आवाज कानी पडतो. तो ध्वनी ऐकल्यावर रणभूमीवरचे रोमांच उभे राहिले नाही तरच नवल. या वाद्याच्या आख्यायिका देखील युद्धाशीच निगडित आहेत. ‘चंड व मुंड’ या राक्षसांना मारल्यानंतर त्याच्या मुंडक्यांना चामडे लावून केलेले वाद्य म्हणजे संबळ, अशी कहाणी तुळजापुरात लहानगाही सांगतो. याच संबळाबरोबर वाजविल्या जाणाऱ्या तुणतुण्याचीही एक कहाणी. एकदा परशुरामाने एका राक्षसाला मारले. त्याचे शिर त्याच्या परशूला होते. पण त्याच्या आतडय़ाचा एक भाग खाली दांडय़ाला अडकला, ते ताणले गेले. त्याचा आवाज म्हणजे तुम्णतुणे. तुळजाभवानीच्या सेवेत असणारी वाद्य्ो देखील रणभूमीशी संबंधित.
मंदिराची रचना दुर्गासारखी. मजबूत तटबंदी, खोल जाणाऱ्या पायऱ्या, मंदिरात राहण्यासाठी ओवऱ्या, रणरागिणीच्या दरबारातील अनेक उत्सवही थेट हलकल्लोळ माजविणारे. महानवमीच्या दिवशी दिला जाणारा बळी ही शाक्तांची परंपरा. त्याआधी ब्राह्मणांना अनुष्ठानासाठी वर्णी द्यावी लागते. एरवी तुळाजापूरच्या मंदिरात पूजाविधीत मंत्रोच्चार नाहीत. पुजारी जातीने मराठा. दररोजची पूजा तंत्रोपासना. बापुजी साळुंके शिक्षण प्रसारक मंडळाच्या महाविद्यालयातील इतिहासाचे  प्रा. ए. डी जाधव म्हणतात, ‘हा प्रदेश तंत्रोपासकाचा. त्यामुळे बळी देण्याचा विधी लोकसंस्कृतीचा भाग असू शकतो. पण त्याच वेळी ब्राह्मणांना अनुष्ठानासाठीही वर्णी दिली जाते. याचा अर्थ असा, की आर्य-द्रविड संस्कृतीचा मिलाफ या भागात कदाचित झाला असावा.’
तुळजाभवानीच्या मंदिराच्या मागच्या बाजूच्या दरवाजास छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नाव आहे. दररोज देवीच्या अंगावर घातल्या जाणाऱ्या ७८ किलो दागिन्यांमध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील अनेक मौल्यवान अलंकार आहेत. आद्य मातेचे वंदन करतानाच तिच्या शक्तीची ही रूपे नवदुर्गेच्या रूपाने सर्वत्र पुजिली जातात. शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चांद्रघटा, कुष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायिनी, कालरात्री, महागौरी, सिद्धरात्री हे दुर्गेचे अवतार महाराष्ट्रासह अनेक प्रांतात पुजिले जातात. अगदी नेपाळमध्येही तुळजाभवानीचे मंदिर आहे. शक्तिउपासकांसाठी तुळजाभवानी, करवीरनिवासिनी महालक्ष्मी ही नेहमीच श्रद्धास्थानं राहिली आहे. मग तो राजा असो अथवा बळीसाठी वर्षभर मेंढा सांभाळणारा मेंढपाळ.   

 

व्हिडिओ

लाउडस्पीकर  
'महागाई' या विषयावरील चर्चा
blk
आयडिया एक्स्चेंज  
जेष्ठ नाट्यकर्मी विजया मेहता
blk
व्हिवा लाऊंज  
डॉ. रश्मी करंदीकर - पोलीस अधीक्षक (राज्य महामार्ग)
blk
सागर परिक्रमा - २  
‘नौदलवीरा’च्या साहसी प्रवासाला सुरूवात!
लोकसत्ता युट्युब चॅनल
<iframe width="300" height="275" src="http://www.youtube.com/embed/bA4XUHbGh-c" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>

लोकसत्ताच्या फेसबुक पेजवरील फोटो अल्बम

'सॅण्डी' संकट!

यश चोप्रा : ‘किंग ऑफ रोमान्स’

लोकसत्ता फेसबुक पेज - कव्हर फोटो

आणखी फोटो पाहण्यासाठी खालील लाईक बटणावर क्लिक करा

‘लोकसत्ता’चे विविध अ‍ॅप्स विनामुल्य डाऊनलोड करा-

वासाचा पयला पाऊस आयला

 


 

साप्ताहिक पुरवणी

लोकरंग (दर रविवारी)


चतुरंग
(दर शनिवारी)

 नवऱ्याकडून घरकामाचा पगार?

alt

 गरज शोधांची जननी

 एक उलट..एक सुलट : वेगळा.. वेगळा..

alt

 करिअरिस्ट मी : ..आणि समस्या ‘सायलेन्ट’ झाल्या

alt

 स्त्री समर्थ : उद्योगस्वामिनी

 बोधिवृक्ष : सूक्ष्मात वसते ब्रह्मांड

 गावाकडची चव : अंबाजोगाईची ‘वैष्णवी’ चव

alt

 आनंदाचं खाणं : अचपळ मन माझे..

alt

 ब्लॉग माझा : आयडिया लई भारी!

alt

 स्त्री जातक : आधी कळस मग पाया रे..!

alt

 अनघड अवघड : बोलायलाच हवं!


वास्तुरंग
(दर शनिवारी)

alt

 एक आस.. उभारीची!

alt

 फटाक्यांपासून इमारतीची सुरक्षा

alt

 घरसजावटीसाठी…
आणखी वाचा...

व्हिवा (दर शुक्रवारी

alt

 फुल टू कल्ला

alt

 कट्टा

alt

 एन्जॉय
आणखी वाचा...

करिअर वृत्तान्त (दर सोमवारी)

 ‘इंग्लिश-विंग्लिश’ :न्यूनगंडाच्या बुडबुडय़ाची गोष्ट
alt   सुट्टी आणि अभ्यास
alt  शिकवून कोणी शिकतं का?
आणखी वाचा...

अर्थवृत्तान्त (दर सोमवारी)

 विमा विश्लेषण : जीवन तरंग
 ‘अर्थ’पूर्ण : महागाईचा भस्मासूर
 गुंतवणूकभान : नव्या दमाचा शूर शिपाई
आणखी वाचा...

आजचे फोटो