बया दार उघड...:मूर्ती की तांदळा?
मुखपृष्ठ >> लेख >> बया दार उघड...:मूर्ती की तांदळा?
 
ई-पेपर
 
 

लोकसत्ता ब्लॉग


संघाने काँग्रेसलासुद्धा मदत केली आहे!
पर्यावरण हा अडथळा नव्हे, तर निकोप विकासाचा पाया

गाण्यातील ‘साऊण्ड’चा आनंद अनुभवता आला पाहिजे

माणसं बदलण्यापेक्षा धोरणं बदला!

alt

सर्व काही अण्णांनीच करावे, असे लोकांना वाटणे हीच उणीव..

alt
कांद्याचा भाव शंभर रूपये किलो का नको?
 alt
पीडीएतील दिवस आणि अभिनयाचा श्रीगणेशा
 alt
दुर्बलांना पोसणे म्हणजे सबलीकरण नव्हे!
नक्कल करायलाही अक्कल लागते!
मेधा पाटकर यांचे ऐकले असते, तर एकही पूल
झाला नसता!
alt
‘नक्कल’ न करणे हाच बाळासाहेबांचा खरा
वारसा
पाच वर्षे प्रभावी सरकार
देऊ शकेल अशी पर्यायी
व्यवस्था मला दिसत
नाही!
एक तळमळ बोलकी
झाली
आनंदवनाच्या ‘प्रवाहा’त एकरूप आमटेंची तिसरी पिढी..
लोकांसाठी नव्हे ,
लोकांच्या सोबत...
एक गोष्ट आमच्याकडे शक्यतो होत नाही, ती म्हणजे ‘इ'लॉजिकल्’
बोलणं किंवा वागणं!
‘विचार’ निश्चित झाला
की शब्द आपोआप
सामोरे येतात
‘जमिनीचा पैसा
बिल्डरांना नाही, तर सरकारला मिळायला
हवा!’

दि.०९-११-२०१२ रोजी बाजार बंद झाला त्यावेळचा भाव



 

बया दार उघड...:मूर्ती की तांदळा? Bookmark and Share Print E-mail

 

सुहास सरदेशमुख , औरंगाबाद - शनिवार, २० ऑक्टोबर २०१२

य माई, येडाई, सटवाई, यल्लम्मा, यल्लुआई, येडेश्वरी, रेणुका अशी देवीची अनेक रूपे. दर्शन साधारण दोन प्रकारे होते. काही ठिकाणी देवीची अष्टभूजा मूर्ती असते, तर काही ठिकाणी तांदळा रूपात दर्शन होते. असे का? मूर्ती किंवा तांदळा, असा एकच प्रकार देवींच्या मंदिरांमध्ये का दिसून येत नाही? देवीचरणी हजेरी लावणाऱ्या भक्तांच्या मांदियाळीत काही प्रश्नांची उत्तरे मिळतात, तर काही प्रश्नांची उत्तरे इतिहासकारांनी भाषिक अंगाने पूर्वीच सोडवून ठेवली आहेत. नवरात्रात तृतीयपंथी जोगते महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांची यात्रा करतात, तर मुंबईतील ग्रँटरोड भागातील महिलांचीही मोठी गर्दी असते. असे का? याचे उत्तर नवनिर्माणाच्या शक्तीत दडले आहे. रेणुकेची आख्यायिका बऱ्याच गोष्टी अधोरेखित करते.


रेणुका ही जमदग्नी ऋषींची पत्नी. ती जेव्हा पाणी आणे, तेव्हा एकही थेंब सांडला जात नसे. तिचे पावित्र्य तेवढे होते. एके दिवशी तलावात एका गंधर्व जोडप्याची जलक्रीडा पाहून तिचे मन विचलित झाले आणि अंगावर पाणी सांडले. जमदग्नी ऋषींना राग आला. त्यांनी मुलांना आईचा शिरच्छेद करण्याची आज्ञा केली. परशुरामाने आईचा शिरच्छेद केला. आज्ञेचे पालन झाल्यानंतर तो शोकाकूल अवस्थेत होता. आज्ञेचे पालन झाल्याने जमदग्नी ऋषी खूश होते. त्यांनी परशुरामाला वर

मागायला सांगितले. पुन्हा रेणुकेला जिवंत करा, असा वर परशुरामाने मागितला. शिरच्छेद केल्यानंतर रेणुकेचे शिर अस्वच्छ पाण्यात पडले. त्यामुळे समोरून येणाऱ्या कोणत्याही महिलेचे शिर जोडून देऊ का, असे जमदग्नीने विचारले आणि अन्य एका महिलेचा शिरच्छेद करून तिचे शिर रेणुकेच्या धडाला चिकटविले. एक महिला नाहकच मारली गेली, याची खंत परशुरामाला होती. म्हणूनच त्याने त्या महिलेला सांगितले, प्रत्येक पूजेच्या वेळी तुझा मान पहिला असेल. नांदेडच्या रेणुका मंदिरात मातंगी देवीचा मान पहिला आहे. वास्तविक रेणुका आणि एलम्मा या दोन्हीही देवता ‘लज्जागौरी’चे  प्रतिनिधित्व करतात. शिर नसलेल्या देवीची आराधना या लज्जागौरीच्या स्वरूपात होते. लज्जागौरी हा शब्द ‘लंज्जा’ या अर्थाने दक्षिण भारतात वापरला जातो. तेव्हा त्याचा अर्थ नग्न स्त्री किंवा गणिका असा होतो. अनावृत माता अथवा जगन्माता म्हणून लज्जागौरीकडे पाहिले जाते. जेथे-जेथे न घडविलेल्या तांदळ्याचे दर्शन होते, तेथे-तेथे रेणुकेचे वास्तव्य असते. लज्जागौरी आणि रेणुकेचा हा संबंध रा. चिं. ढेरे यांनी खूप वर्षांपूर्वी अभ्यासकांसाठी उपलब्ध करून ठेवला आहे. नांदेडच्या रेणुका मंदिरातही अशा स्वरूपाची आख्यायिका सांगितली जाते. जिच्याकडे नवनिर्माणाची शक्ती आहे, ती शक्ती पुढच्या जन्मी का असेना, मिळावी, यासाठी तृतीयपंथी साडेतीन पीठाची तीर्थयात्रा आवर्जून करतात. ‘लंज्जा’ हा शब्द तपासला की, ग्रँट रोडवरील महिलांची दर्शनासाठी गर्दी का, या प्रश्नाचेही उत्तर मिळते. लोकसंस्कृतीतील या कथा पद्धतशीरपणे रचलेल्या आहेत. महिमा वाढविण्यासाठी आणि स्थापनेचा उद्देश स्पष्टपणे कळावा, असाही त्यामागचा हेतू असतो. मातंगी, यमाई, येडाई आणि रेणुका या एकरूप देवता आहेत. त्यांचा विस्तार केवळ महाराष्ट्रापुरता नाही, तर कर्नाटकातील देवींची अनेक ठाणी आणि आख्यायिकांना नवनिर्मितेचाच आधार आहे. कोल्हापूर, तुळजापूरसह शक्तिपीठांमधील हा महिमा मराठवाडय़ात अनेक ठिकाणी पाहावयास मिळतो. महालक्ष्मी, तुळजाभवानी यांसह राज्याच्या कानाकोपऱ्यातील मंदिरात जेथे मूर्त्यां आहेत, त्याचा संबंध बहुतांश युद्धदेवतेशी लावला जातो. शिर नसलेली आणि उत्तानपाद लज्जागौरींच्या मूर्तीचे पूजन म्हणजे तांदळ्याची पूजा. अशी पूजा नांदेडच्या माहूर येथील देवीच्या मंदिरात होते. तशीच ती अंबाजोगाई येथेही पुजली जाते. सर्व ठिकाणी परशुराम आणि देवीच्या आख्यायिका आहेत. प्रत्येक ठिकाणी महिमा वाढविता यावा अशी कथेची रचना असते.
 हे सगळे लिहिण्याचे काय प्रयोजन? कोल्हापूरमध्ये महिलांना गाभाऱ्यात प्रवेश द्यावा की नाही, लाडू तयार करणाऱ्या महिला कामगारांच्या मासिक पाळीमुळे मंदिर अपवित्र होते काय? अशा अनेक प्रश्नांची सध्या चर्चा सुरू आहे. भक्तीची अशी रूपे जर नवनिर्मितीशी जोडलेली असतील तर नैसर्गिक जडणघडण अपवित्र कशी? यावर प्रतिक्रिया देताना सामाजिक कार्यकर्त्यां वर्षां देशपांडे म्हणाल्या, ‘‘अर्थकारण हे या वादाचे मूळ आहे. एकवेळ पुरुषबीज जतन करून वंश वाढविता येईल. मात्र, अजूनही बाईच्या गर्भपिशवीला पर्याय निघालेला नाही. खरे तर स्त्रीसत्ताक किंवा पुरुषसत्ताक पद्धती असणे हेच मुळात लोकशाहीविरोधी आहे. महालक्ष्मीच्या मंदिरात महिलांना      प्रवेश नाकारणारे स्वत:चे अस्तित्वच नाकारत आहेत. खरे तर महालक्ष्मी ही मातम्ृदेवता; तिच्या पूजेचा अधिकार फक्त   पुरुषांनाच का? त्यामुळे पुरुष पुजारीच हटवा अशी मागणी आहे.’’  

 

व्हिडिओ

लाउडस्पीकर  
'महागाई' या विषयावरील चर्चा
blk
आयडिया एक्स्चेंज  
जेष्ठ नाट्यकर्मी विजया मेहता
blk
व्हिवा लाऊंज  
डॉ. रश्मी करंदीकर - पोलीस अधीक्षक (राज्य महामार्ग)
blk
सागर परिक्रमा - २  
‘नौदलवीरा’च्या साहसी प्रवासाला सुरूवात!
लोकसत्ता युट्युब चॅनल
<iframe width="300" height="275" src="http://www.youtube.com/embed/bA4XUHbGh-c" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>

लोकसत्ताच्या फेसबुक पेजवरील फोटो अल्बम

'सॅण्डी' संकट!

यश चोप्रा : ‘किंग ऑफ रोमान्स’

लोकसत्ता फेसबुक पेज - कव्हर फोटो

आणखी फोटो पाहण्यासाठी खालील लाईक बटणावर क्लिक करा

‘लोकसत्ता’चे विविध अ‍ॅप्स विनामुल्य डाऊनलोड करा-

वासाचा पयला पाऊस आयला

 


 

साप्ताहिक पुरवणी

लोकरंग (दर रविवारी)


चतुरंग
(दर शनिवारी)

 नवऱ्याकडून घरकामाचा पगार?

alt

 गरज शोधांची जननी

 एक उलट..एक सुलट : वेगळा.. वेगळा..

alt

 करिअरिस्ट मी : ..आणि समस्या ‘सायलेन्ट’ झाल्या

alt

 स्त्री समर्थ : उद्योगस्वामिनी

 बोधिवृक्ष : सूक्ष्मात वसते ब्रह्मांड

 गावाकडची चव : अंबाजोगाईची ‘वैष्णवी’ चव

alt

 आनंदाचं खाणं : अचपळ मन माझे..

alt

 ब्लॉग माझा : आयडिया लई भारी!

alt

 स्त्री जातक : आधी कळस मग पाया रे..!

alt

 अनघड अवघड : बोलायलाच हवं!


वास्तुरंग
(दर शनिवारी)

alt

 एक आस.. उभारीची!

alt

 फटाक्यांपासून इमारतीची सुरक्षा

alt

 घरसजावटीसाठी…
आणखी वाचा...

व्हिवा (दर शुक्रवारी

alt

 फुल टू कल्ला

alt

 कट्टा

alt

 एन्जॉय
आणखी वाचा...

करिअर वृत्तान्त (दर सोमवारी)

 ‘इंग्लिश-विंग्लिश’ :न्यूनगंडाच्या बुडबुडय़ाची गोष्ट
alt   सुट्टी आणि अभ्यास
alt  शिकवून कोणी शिकतं का?
आणखी वाचा...

अर्थवृत्तान्त (दर सोमवारी)

 विमा विश्लेषण : जीवन तरंग
 ‘अर्थ’पूर्ण : महागाईचा भस्मासूर
 गुंतवणूकभान : नव्या दमाचा शूर शिपाई
आणखी वाचा...

आजचे फोटो