भवताल : देशी जनावरं कालबा?
मुखपृष्ठ >> भवताल >> भवताल : देशी जनावरं कालबा?
 
ई-पेपर
 
 

लोकसत्ता ब्लॉग


संघाने काँग्रेसलासुद्धा मदत केली आहे!
पर्यावरण हा अडथळा नव्हे, तर निकोप विकासाचा पाया

गाण्यातील ‘साऊण्ड’चा आनंद अनुभवता आला पाहिजे

माणसं बदलण्यापेक्षा धोरणं बदला!

alt

सर्व काही अण्णांनीच करावे, असे लोकांना वाटणे हीच उणीव..

alt
कांद्याचा भाव शंभर रूपये किलो का नको?
 alt
पीडीएतील दिवस आणि अभिनयाचा श्रीगणेशा
 alt
दुर्बलांना पोसणे म्हणजे सबलीकरण नव्हे!
नक्कल करायलाही अक्कल लागते!
मेधा पाटकर यांचे ऐकले असते, तर एकही पूल
झाला नसता!
alt
‘नक्कल’ न करणे हाच बाळासाहेबांचा खरा
वारसा
पाच वर्षे प्रभावी सरकार
देऊ शकेल अशी पर्यायी
व्यवस्था मला दिसत
नाही!
एक तळमळ बोलकी
झाली
आनंदवनाच्या ‘प्रवाहा’त एकरूप आमटेंची तिसरी पिढी..
लोकांसाठी नव्हे ,
लोकांच्या सोबत...
एक गोष्ट आमच्याकडे शक्यतो होत नाही, ती म्हणजे ‘इ'लॉजिकल्’
बोलणं किंवा वागणं!
‘विचार’ निश्चित झाला
की शब्द आपोआप
सामोरे येतात
‘जमिनीचा पैसा
बिल्डरांना नाही, तर सरकारला मिळायला
हवा!’

दि.०९-११-२०१२ रोजी बाजार बंद झाला त्यावेळचा भाव



 

भवताल : देशी जनावरं कालबा? Bookmark and Share Print E-mail

अभिजित घोरपडे - गुरुवार, ८ नोव्हेंबर  २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it

एकीकडे शेतीची तंत्रं बदलली, दुसरीकडे शहरांच्या गरजा वाढल्या. मग अधिक दूध देणारे संकरित वाणच उपयुक्त ठरू लागले.. पण संकरासाठी तर अस्सल देशी वाण टिकवायला हवेत, अशी परिस्थिती आता आली आहे..
देशात असलेल्या जनावरांच्या गणनेचे आकडे नुकतेच उघड झाले. त्यात अपेक्षेप्रमाणे देशी जनावरांचे प्रमाण कमी होत असल्याचे दिसले. त्याच वेळी जर्सी, होस्टन, एच.एफ. यासारख्या बाहेरून आणलेल्या जाती व संकरित गायींच्या संख्येत वाढ झाल्याचे पाहायला मिळाले. देशी पशुधनाबाबत संवेदनशील असलेल्या आणि या स्थानिक जाती जपण्यासाठी प्रयत्नशील असलेल्यांसाठी ही अस्वस्थ करणारी बाब आहे. जैवविविधतेबाबत जागरुक असलेल्यांनाही काळजी करायला लावणारी ही बाब आहे. अर्थात ही काही नवी बाब नाही, तर गेल्या काही दशकांपासून हे असेच चालत आले आहे. गेल्या तीस वर्षांमध्ये त्याचा वेग वाढला आहे. गायींच्या व शेळ्या, कोंबडय़ांपासून इतरही पाळीव जनावरांच्या स्थानिक जाती टिकल्या पाहिजेत, वाढल्या पाहिजेत, याबाबत कोणाचेही दुमत असणार नाही. तरीसुद्धा प्रत्यक्षात ते घडत नसल्याचेच पशुगणनेचे आकडे सांगतात.
महाराष्ट्रात १९८७ ते २००७ या २० वर्षांच्या कालावधीतील हा बदल प्रकर्षांने दिसतो. या काळात परदेशी जातीच्या व त्यांचा संकर असलेल्या गायींची संख्या १२ लाखावरून ३१ लाखांच्या वर गेली. म्हणजेच राज्यातील संकरित गायींच्या जातींची ती तब्बल अडीच पटीने वाढली. त्याच वेळी देशी गायींची संख्या मोठय़ा प्रमाणात घटली आहे. महाराष्ट्रात अस्सल जाती समजल्या जाणाऱ्या खिलार, गवळाऊ, लालकंधारी, डांगी, देवणी (आणि गुजरातमधील गीर) या जातीतील शुद्ध जनावरांची संख्या आता केवळ १४ ते १५ लाखांच्या दरम्यान असल्याचे २००७ ची गणना सांगते. याचबरोबर वेगवेगळ्या जातींची सरमिसळ असलेल्या देशी जनावरांची संख्यासुद्धा कमी होत असल्याचे गेल्या वीस वर्षांची आकडेवारी सांगते. अशी जनावरे १९८७ मध्ये एक कोटी ५८ लाखांच्या आसपास होती. ती २००७ मध्ये एक कोटी ३० लाखांपर्यंत खाली आली आहे. हे आकडे पुरेसे बोलके आहेत. स्थानिक जातींची पीछेहाट आणि विदेशी जातींची वाढ हेच आजही सुरू असल्याचे यातून स्पष्ट झाले आहे.
ही समस्या असेल तर तिच्यामागचे कारण काय? कोणाचे, कुठे, काय चुकते आहे ज्यामुळे ही समस्या उद्भवली आहे? वरवर विचार केला तर या गोष्टींसाठी जनावरे बाळगणाऱ्यांना म्हणजे शेतकऱ्यांना जबाबदार धरले जाईल. पण ही अगदीच वरवरची कारणमीमांसा होईल. प्रत्यक्षात मात्र याची कारणे समाजाच्या बदलत्या गरजा, बदललेली धोरणे, त्यानुसार बदललेली शेतीपद्धती आणि जीवनशैलीशी निगडित आहेत. या सर्वच गोष्टी इतक्या झपाटय़ाने बदलल्या आहेत, की पुढच्या काळात सरकारने मुद्दाम प्रयत्न केले नाहीत तर या देशी जनावरांच्या जाती टिकतील का, हा प्रश्न उभा आहे. कारण हा प्रश्न भावनिक किंवा आवडी-निवडीचा उरलेला नाही तर थेट अर्थकारण व उपजीविकेशी संबंधित बनला आहे.
सांगली, सातारा, सोलापूरच्या कोरडय़ा टापूत सापडणारी खिलार म्हणजे खडतर परिस्थितीत जगणारी अतिशय देखणी जात. तीच बाब विदर्भातील वध्र्याच्या गवळाई गायीबाबत खरी आहे. मराठवाडय़ातील लालकंधारी, देवणी असो, नाहीतर खान्देशातील डांगी, या सर्वच जाती त्या त्या भागातील हवामानात जगण्यासाठी आणि काम करण्यासाठी सवरेत्कृष्ट आहेत. त्यांना विशेष काही खुराक नसला तर ही जित्राबं तग धरतात, शिवाय रोगांना फारसे बळी पडत नाहीत. तरीसुद्धा त्यांच्याकडे दुर्लक्ष का? तर आता पशुधनाच्या उपयोगाचा प्राधान्यक्रमच बदलला आहे. पूर्वी पशुधनाचा मुख्य उपयोग त्यांचे बळ वापरण्यासाठी व्हायचा. शेतात काम करण्यासाठी बैल हा सर्वात पहिला प्राधान्यक्रम होता. आता मात्र शेतीच्या पद्धती बदलल्या. त्यात जनावरांच्या श्रमशक्तीपेक्षा अवजारे व यंत्रांचा वापर वाढला, त्यामुळे बैलाची गरज पूर्वीइतकी उरली नाही. तसेच, चाऱ्याची उपलब्धता व दर पाहता बैल दारी असणं परडणारं उरलं नाही. शिवाय त्यांच्यापासून मिळणाऱ्या शेणाचं महत्त्वही कमी होत गेलं. आता गायीवर्गीय जनावरांचा उपयोग त्यांची श्रमशक्ती व शेणापेक्षाही मुख्यत: दुधासाठीच होऊ लागला आहे. कारण सर्वच भागातून, विशेषत: शहरी भागातून दुधाची मागणी प्रचंड वाढली. आणि दुधासाठी जनावरं पाळायची, तर मग खिलार, गवळाऊ, देवणी यांचा फारसा उपयोग नाही. कारण या जातीच्या गायींच्या रोजच्या दुधाचा हिशेब तांब्यामध्ये असतो. म्हणजेच त्या दिवसाला फारतर एक ते दीड लिटर दूध देतात. मग दिवसाला बादलीभर दूध देणाऱ्या जर्सी, होस्टन, एच.एफ. यांच्यापुढे त्यांचा  कसा टिकाव लागणार? शेवटी बाजारात दुधाची मागणी असेल आणि त्याच्यामुळे आठवडय़ाला-पंधरावडय़ाला हातात पैसा येत असेल तर शेतकऱ्यांनी देशी जनावरं का बाळगावी?
या सगळ्याच्या मुळाशी पुन्हा आपण कशाची मागणी वाढवतो आणि कशाला प्रोत्साहन देतो याच गोष्टी आहेत. जैविक शेती जाऊन संकरित बियाणं-रासायनिक खतं-कीटकनाशकं आली, ट्रक्टरसारखी साधनंही आली. जास्त दूध हवे म्हणून संकरित गायींसाठी प्रोत्साहन दिले गेले. मग अशा काळात श्रमशक्तिसाठी प्रसिद्ध असलेली स्थानिक जनावरं वाढतीलच कशी? तरीसुद्धा आपल्या आधुनिक करावयाच्या शेतीचा विस्तार राज्याच्या बऱ्याचशा भागापासून अजूनही दूरच आहे. त्यामुळे त्या भागातच मुख्यत: ही जनावरं टिकून आहेत. सधन भागाबाबत बोलायचं हौस म्हणूनच खर्च करून ही जनावरं पोसली जातात. त्यामुळे गरज व आर्थिक निकषांवर त्यांची संख्या वाढण्यास मर्यादा आहेत. मग आजचा बदलता काळ आणि बदललेल्या मागणीचा विचार करता ही जनावरं कालबाह्य होताहेत असं म्हणायचं का?
खरंतर स्थानिक जनावरांची संख्या घटणं परवडणारं नाही. कारण आता बदलते हवामान आणि पावसासह सर्वच ऋतूंमध्ये वाढलेली विषमता पाहता त्यात तग धरून राहण्यासाठी स्थानिक दणकट जातींची आवश्यकता आहे. कमी खुराक, कमी पाणी आणि कोणतीही विशेष काळजी न घेताही या जाती टिकतात. मालकावर जास्त आर्थिक बोजा न टाकता जगतात. त्यांचे महत्त्व वादातीत आहे. शिवाय पुढच्या काळात संकर करण्यासाठीसुद्धा या जातींच्या शुद्धतेची गरज आहे. पण मग या जाती टिकवायच्या कुणी? महत्त्वाचे म्हणजे या गोष्टी लक्षात न घेता व त्यांची उत्तरे समजून न घेता देशी जनावरांची संख्या कमी होत असल्याबद्दल नुसती ओरड करणे उपयोगाचे नाही. ही जबाबदारी शेतकऱ्यांवर टाकणे योग्य नाही आणि शक्यही नाही. त्यामुळे या जाती टिकवायच्या असतील तर अनुदान, प्रोत्साहन कार्यक्रमांच्या रूपाने सरकारने हातभार लावावा लागेल. त्याचा काही वाटा शेतीपासून दूर असणाऱ्यांनाही उचलावा लागेल.. कारण मुख्यत: त्यांच्या शहरी  गरजा भागविण्यासाठीच ही जनावरं कालबाह्य होण्याच्या मार्गावर आहेत!

 

व्हिडिओ

लाउडस्पीकर  
'महागाई' या विषयावरील चर्चा
blk
आयडिया एक्स्चेंज  
जेष्ठ नाट्यकर्मी विजया मेहता
blk
व्हिवा लाऊंज  
डॉ. रश्मी करंदीकर - पोलीस अधीक्षक (राज्य महामार्ग)
blk
सागर परिक्रमा - २  
‘नौदलवीरा’च्या साहसी प्रवासाला सुरूवात!
लोकसत्ता युट्युब चॅनल
<iframe width="300" height="275" src="http://www.youtube.com/embed/bA4XUHbGh-c" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>

लोकसत्ताच्या फेसबुक पेजवरील फोटो अल्बम

'सॅण्डी' संकट!

यश चोप्रा : ‘किंग ऑफ रोमान्स’

लोकसत्ता फेसबुक पेज - कव्हर फोटो

आणखी फोटो पाहण्यासाठी खालील लाईक बटणावर क्लिक करा

‘लोकसत्ता’चे विविध अ‍ॅप्स विनामुल्य डाऊनलोड करा-

वासाचा पयला पाऊस आयला

 


 

साप्ताहिक पुरवणी

लोकरंग (दर रविवारी)


चतुरंग
(दर शनिवारी)

 नवऱ्याकडून घरकामाचा पगार?

alt

 गरज शोधांची जननी

 एक उलट..एक सुलट : वेगळा.. वेगळा..

alt

 करिअरिस्ट मी : ..आणि समस्या ‘सायलेन्ट’ झाल्या

alt

 स्त्री समर्थ : उद्योगस्वामिनी

 बोधिवृक्ष : सूक्ष्मात वसते ब्रह्मांड

 गावाकडची चव : अंबाजोगाईची ‘वैष्णवी’ चव

alt

 आनंदाचं खाणं : अचपळ मन माझे..

alt

 ब्लॉग माझा : आयडिया लई भारी!

alt

 स्त्री जातक : आधी कळस मग पाया रे..!

alt

 अनघड अवघड : बोलायलाच हवं!


वास्तुरंग
(दर शनिवारी)

alt

 एक आस.. उभारीची!

alt

 फटाक्यांपासून इमारतीची सुरक्षा

alt

 घरसजावटीसाठी…
आणखी वाचा...

व्हिवा (दर शुक्रवारी

alt

 फुल टू कल्ला

alt

 कट्टा

alt

 एन्जॉय
आणखी वाचा...

करिअर वृत्तान्त (दर सोमवारी)

 ‘इंग्लिश-विंग्लिश’ :न्यूनगंडाच्या बुडबुडय़ाची गोष्ट
alt   सुट्टी आणि अभ्यास
alt  शिकवून कोणी शिकतं का?
आणखी वाचा...

अर्थवृत्तान्त (दर सोमवारी)

 विमा विश्लेषण : जीवन तरंग
 ‘अर्थ’पूर्ण : महागाईचा भस्मासूर
 गुंतवणूकभान : नव्या दमाचा शूर शिपाई
आणखी वाचा...

आजचे फोटो