रसग्रहण : कलाकारीवरील प्रकाशझोत Print

प्रशांत मानकर ,रविवार,२१ ऑक्टोबर २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
alt

‘कागद, कॅनव्हास आणि कुंचला’ हे प्रा. मं. गो. राजाध्यक्ष यांचे नवे कलाविषयक पुस्तक. राजाध्यक्ष यांनी आजवर अनेक वृत्तपत्रे व नियतकालिके यांत कलाविषयक उद्बोधक लिखाण केलेले आहे. वृत्तपत्रांतील लेखांचे संचित या पुस्तकात त्यांनी एकत्रित केले आहे. भारतीय चित्रकलेला नवी दिशा देणारे लॉकवूड किपलिंग, तसेच व्हॅन गॉग, तुलू लात्रेक, जे. सी. लिएण्डेकर, नॉर्मन रॉकवेल या जागतिक कीर्तीच्या कलाकारांची शब्दचित्रे प्रा. राजाध्यक्ष यांनी या पुस्तकात रेखाटली आहेत. हिटलरला ज्याचा धाक वाटे असा व्यंगचित्रकार डेव्हिड लो, ‘टिनटिन’चा जनक चित्रकार हर्ज, ‘मार्मिक’ व्यंगचित्रकार बाळासाहेब ठाकरे, शि. द. फडणीस, वसंत सरवटे, शिल्पकार रावबहादूर म्हात्रे, वि. पां. करमरकर, जाहिरात कलेतील कलंदर अरुण कोलटकर, उद्योजक चित्रकार शं. पा. किलरेस्कर, शंकर पिल्लई, सतीश गुजराल, जे. पी. सिंघल, बी. प्रभा, प्रफुल्ला डहाणूकर, डॉ. शरयू दोशी या चित्रकारांची महती ‘कागद, कॅनव्हास, कुंचला’मध्ये कथन केलेली आहे. तसेच कलासंग्राहक जहांगीर निकोलसन, छायाचित्रकार बाळ जोगळेकर, षांताराम पवार, हरिभाऊ हणमंते, दामू केंकरे, वसंत आंबेरकर, दत्ता परुळेकर यांनी कलाक्षेत्राला नवी दिशा दिली. त्याचा आढावाही प्रा. राजाध्यक्ष यांनी घेतला आहे. सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट, बॉम्बे आर्ट सोसायटी, जहांगीर आर्ट गॅलरी, मुंबईचे प्रधान डाकघर, छत्रपती शिवाजी टर्मिनस, प्रतापगडावरील शिवस्मारक, संसद भवन, माऊंट रशमोर, बाहाऊस अशा ऐतिहासिक वास्तूंची माहितीही यात आहे.
टाटा घराणे, एच. एम. व्ही., चांदोबा, चित्रकथी, कॅम्लिन, बॅनर पेंटिंग, डबेवाला, एअर इंडियाचा महाराजा आदींची गाथा या पुस्तकात वाचायला मिळते. रघुवीर मुळगावकर, दीनानाथ दलाल, शि. द. फडणीस, वसंत सरवटे या चित्रकारांनी दिवाळी अंकांना विलोभनीय चित्रांनी सजविले होते. चित्रकार हरिश्चंद्र लचके, शं. वा. किलरेस्कर, श्याम जोशी, वसंत हळबे, गवाणकर, प्रभाकर झळके, चंद्रशेखर पत्की, श्रीनिवास प्रभुदेसाई, सत्यवान टण्णू, मारिओ मिरांडा, प्रभाशंकर कवडी या व्यंगचित्रकारांनी वर्तमानपत्रे, पुस्तके, दिवाळी अंकांना दर्जेदार कलात्मक दर्जा प्राप्त करून दिला.   
व्हॅन गॉग या चित्रकाराच्या हयातीत २०० पेंटिंग करूनही त्याचे एकही चित्र विकले गेले नव्हते. तेव्हा गॉगने म्हटले होते की, ‘एक वेळ अशी येईल की, माझ्या चित्रांची किंमत लोकांना कळेल!’ शेवटी व्हॅन गॉगने स्वत:ला गोळी घालून आत्महत्या केली. आज जगातील अनेक संग्रहालयांत व्हॅन गॉगची चित्रे संग्रहित केलेली आहेत. आज गॉगची चित्रे कोटय़वधी रुपयांना विकली जातात. गॉगचे उद्गार असे खरे ठरले व त्याच्या चित्रांची किंमत तो गेल्यावरच लोकांना कळली.
जे. सी. लिएण्डेकरच्या ‘अ‍ॅरोमॅन’ या बोधचिन्हाने अमेरिकेतील महिलांना भुरळ घातली होती. त्याकाळी १७ हजार पत्रे लिएण्डेकरला आली होती. लिएण्डेकरने अमेरिकेचे अध्यक्ष आयसेनहॉवर, जॉन केनेडी, लिंडन जॉन्सन, निक्सन व पंडित जवाहरलाल नेहरू यांची आकर्षक व्यक्तिचित्रे रेखाटली. व्यंगचित्रकार डेव्हिड लो यांच्या चित्रांनी हिटलर व मुसोलिनीसारख्या हुकूमशहांना हादरा दिला होता. नोबेल पारितोषिकविजेते रुडयार्ड किपलिंग व त्यांचे वडील शिल्पकार लॉकवूड किपलिंग यांनी भारतीय कलेची पायाभरणी केली.
चित्रकार हर्ज यांच्या ‘टिनटिन’च्या व्यंगचित्रकथांनी एकेकाळी अख्ख्या जगाला मोहिनी घातली होती. सिद्धहस्त शिल्पकार रावबहादूर म्हात्रे यांनी वयाच्या सोळाव्या वर्षी जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टच्या तळमजल्यावरील ‘मंदिर पथगामिनी.. टू द टेम्पल’ हे ऐतिहासिक शिल्प घडविले. आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार मिळविणारे म्हात्रे हे पहिले भारतीय शिल्पकार. ब्रिटिशांनी त्यांना ‘रावबहादूर’ हा किताब दिला.  शिल्पकार वि. पां. करमरकर यांनी शिवाजीमहाराज, रवींद्रनाथ टागोर, ज्ञानेश्वर, लोकमान्य टिळक यांची अप्रतिम शिल्पे घडवली. ‘मार्मिक’ व्यंगचित्रकार बाळासाहेब ठाकरे यांनी ‘लाखाची गोष्ट’ चित्रपटासाठी ‘गदिमां’चे व्यंगचित्र काढले होते. ‘बा’ या नावाने बाळासाहेब व्यंगचित्रे काढत. त्यांनी काढलेली पं. जवाहरलाल नेहरू, इंदिरा गांधी, मोरारजी देसाई, यशवंतराव चव्हाण यांची व्यंगचित्रे गाजली. तर व्यंगचित्रकार शंकर पिल्लई यांनी ‘शंकर्स वीकली’ हे राजकीय व्यंगचित्र साप्ताहिक सुरू केले.  पिल्लई यांच्या शंकर्स चित्रकला स्पर्धेसाठी १३० देशांतून ६० हजारांवर प्रवेशिका दरवर्षी येत असतात. त्यांची ‘चिल्ड्रन बुक ट्रस्ट’ मुलांसाठी वैविध्यपूर्ण पुस्तके प्रकाशित करीत असते. शंकर यांच्या डॉल्स म्युझियममध्ये ६५०० बाहुल्या आहेत. या कलावंतांच्या कर्तृत्वाची रोचक माहिती पुस्तकात दिलेली आहे.
चित्रकार बी. प्रभा यांचा कलाप्रवास व  प्रफुल्ला डहाणूकर यांची जीवनगाथा प्रा. राजाध्यक्ष यांनी यात कथन केली आहे. अरुण कोलटकर यांनी जाहिरात क्षेत्र गाजवले. एका रेडीमेड शर्टच्या फॅक्टरीला एकदा आग लागली होती. त्यांची जाहिरात करताना कोलटकरांनी- ‘सुंभ जळाला तरी पीळ कायम आहे!’ अशी त्यांची जाहिरात केली होती. त्यांच्या या कल्पकतेचे आजही स्मरण केले जाते. कलाशिक्षणाला प्रेरणा देणारे हरिभाऊ हणमंते, नाटय़क्षेत्रातील भीष्माचार्य दामू केंकरे, वसंत आंबेरकर, बालकला शिक्षणातील तज्ज्ञ दत्तात्रय परुळेकर यांच्या कार्याचा परामर्ष या पुस्तकात घेतलेला आहे.
१९२७ साली सिनेटर नॉर्वेक, जॉन रॉबिन्सन व शिल्पकार गुटझॉन बोरग्लम यांनी जॉर्ज वॉशिंग्टन, जेफरसन, अब्राहम लिंकन व रुझवेल्ट या चार अमेरिकन राष्ट्राध्यक्षांची शिल्पे माऊंट रशमोरवर साकारली. ७२४२ फूट उंचीची ही शिल्पे घडवायला तब्बल १४ वर्षे लागली. अशा अनेक ऐतिहासिक कलाकृतींवर या पुस्तकात प्रकाशझोत टाकलेला आहे.
जुन्या काळच्या कलावंतांनी एका ध्यासाने झपाटून कलानिर्मिती केली. म्हणूनच त्यांच्या कलाकृती चिरकाल टिकून राहिल्या. आज मात्र अशा कलाकृती घडताना दिसत नाही. इतिहासातून धडा घेत आपण वाटचाल करायची असते. प्रा. मं. गो. राजाध्यक्ष यांचे हे पुस्तक याकामी मार्गदर्शक ठरू शकेल. उदयोन्मुख कलाकार तसेच कलाप्रेमींना हे पुस्तक नक्कीच प्रेरक ठरेल.
‘कागद, कॅनव्हास आणि कुंचला’ :प्रा. मं. गो. राजाध्यक्ष, नवचैतन्य प्रकाशन, पृष्ठे- २१२, मूल्य- ३०० रुपये.