रुपांतरण : इंग्रजी विंग्रजी Print

गौरी खेर ,सोमवार, २२ ऑक्टोबर २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
alt

‘रमा वहिनींनी विंग्रजीत सही केली!’ हे सांगताना पांडूकाकांचा आनंद ओसंडून जात होता. ‘उंच माझा झोका’ ही रमाबाई रानडे यांच्या आयुष्यावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या दूरचित्रवाणी मालिकेतले हे एक दृश्य. पांडूकाकांच्या आनंदात मिठाचा खडा पडतो तो घरातल्या मोठय़ा बायकांच्या प्रतिक्रियेने. इंग्रजी शिकून आपली सून ‘मड्डम’ होईल की काय, या धास्तीपायी घरातल्या बायकांचा याला कडा विरोध होता. इंग्रजी शिकायची जबरदस्त इच्छा रमाबाईंनी विरोधातून वाट काढून कशी पूर्ण केली, हे आपल्या सर्वानाच ज्ञात आहेच.
ही मालिका सुरू असतानाच गौरी शिंदे यांचा ‘इंग्लिश विंग्लिश’ हा चित्रपट प्रदर्शित झाला. एकाच दिवशी सकाळी सिनेमा आणि संध्याकाळी मालिका बघितल्या वर दोन्हींतला विरोधाभास पटकन जाणवला आणि वाटले की, शंभर वर्षांनंतरही भारतीय स्त्रीसाठी इंग्रजीच्या बाबतीत खरेतर काहीच बदलले नाही! आधी इंग्रजी शिकण्यावरून / बोलण्यावरून टोमणे ऐकायला लागायचे आणि आता बोलता येत नाही, म्हणून ऐकायला लागतात.
आता चारचौघांसमोर आपल्या आईला/ बायकोला इंग्रजीत संभाषण करता येत नाही, ही अनेकांसाठी अवघडल्यासारखे करून देणारी स्थिती झाली आहे. बहुधा या चित्रपटामुळे अनेक महिलांची भरत आलेली ‘िवग्रजी’च्या जखमेची खपली पुन्हा उघडली गेली असावी.   
इंग्रजी न येणं ही आज अनेकांसाठी कुचंबणेची बाब बनली आहे. मोठय़ा शहरांमध्ये घरोघरी साधारणत: एक समान स्थिती असते - आई-वडिलांचे शिक्षण मातृभाषेतून झालेले असते, पण आजच्या वैश्विकीकरणाच्या युगात सराईतपणे वावरता यावे, म्हणून मुलांना इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेत घातले जाते. आपली मुलं नुसतीच इंग्रजी शाळेत नव्हे, तर मग वेगवेगळ्या बोर्डाच्या शाळेत शिकतात. असे असले तरी इंग्रजी माध्यमातून शिक्षण झालेल्या कितीजणांचे त्या भाषेवर प्रभुत्व आढळते? अनेक नोकऱ्यांकरिता इंग्रजी भाषेवर प्रभुत्व ही एक मुख्य अट असते. एरवी सीव्हीमध्ये लिहिले असले तरी, मुलाखतीच्या वेळेला ठराविक साच्याबाहेरच्या प्रश्नांना इंग्रजीत उत्तर देताना तारांबळ उडते, याचा अनुभव अनेकांच्या गाठीला असेल. शिक्षण इंग्रजीमध्ये झाले असले तरी शाळेतही मराठीतूनच बोलले जाते, त्यामुळे सराईतपणे बोलायला त्रास होतो, असे अनेकांचे म्हणणे आहे.
आता उभा राहतो एक प्रश्न - इंग्रजीचा सराव नसणे म्हणजे आपल्याला काहीच येत नाही, असं आहे का? खरं पाहता, हा न्यूनगंड आपल्याच मनात तयार होतो, कारण आज कोणी ही इंग्रजीत बोलायला सुरुवात केली की, इंग्रजी बोलता न येणारा आतल्या आत मिटून जातो. वरून  ‘५ी१ल्लूं आहे’, असेही त्याला ऐकायला लागते. त्याउप्पर समोरचा किती बरोबर किंवा किती चूक बोलतोय, हे कळायला मार्ग नसतो. अशा वेळी, निदान आपला मातृभाषेचा पाया तरी पक्का झाला आहे, याचा आपल्याला आनंद वाटायला हवा.
 शब्द फेकले म्हणून कोणतीही भाषा अवगत झाली, हे मानणं घातक आहे. भाषेवर प्रभुत्व कधी येते, जेव्हा आपण त्या भाषेत विचार करायला शिकतो तेव्हा. नेमके शब्द, व्याकरण आणि बरोबर उच्चार यांचा जेव्हा त्रिवेणी संगम होतो, तेव्हा कुठे नवीन भाषा शिकण्यात प्रगती व्हायला सुरुवात होते, पण बहुतांश भारतीयांचा इंग्रजीच्या बाबतीत गोंधळ होतो. याचं कारण म्हणजे आपण विचार करताना मातृभाषेत करतो आणि मग त्याचं अनुवादित रूप इंग्रजीत मांडण्याचा प्रयत्न करतो. हे करताना एका भाषेचे व्याकरणाचे नियम दुसऱ्या भाषेला लागू होतात की नाही, याचा विचारदेखील केला जात नाही. शब्दाला शब्द मिळाला म्हणजे झाले! वाक्यरचनेकडे कोण लक्ष देतो? आणि नाहीच जर इंग्रजी शब्द आठवला तर सरळ त्याच्या जागी मातृभाषेतील शब्दाचा वापर केला जातो! असे केल्याने किती गोंधळ आणि गरसमज होऊ शकतात, याचा विचारही आपण करत नाही. वादाचा दुसरा मुद्दा उभा राहतो तो म्हणजे ‘बाकीचे देश जर इंग्रजी न वापरता प्रगत झाले, तर आपल्याचकडे हा अट्टहास कशाला?’ या दृष्टिकोनातून. याला कारण असे की, त्यांच्याकडे आपल्यासारख्या अनेक राज्यभाषा नांदत नसतात.
आज जागतिकीकरणाच्या युगात इंग्रजीचा वापर अनिवार्य ठरतोय. इंग्रजी ही आज कॉर्पोरेट भारताची ‘कामाची भाषा’ आहे, हे नाकारता येणार नाही. अशा वेळी तुम्ही कुठल्याही माध्यमातून शिक्षण घेतले तरी इंग्रजी भाषेचा सराव आणि वापर तुमचा तुम्हांला नक्की करता येईल. आज इंटरनेट आणि तंत्रज्ञानामुळे इतरही अनेक सुविधा उपलब्ध झाल्या आहेत. अशा वेळी योग्य इंग्रजी शिकणे शक्य बनलंय.
आपली भाषा डावलून इंग्रजीच्या मागे लागावं, असा या लेखाचा उद्देश नाही. उलटपक्षी, दोन्ही भाषा आणि त्या भाषांची संस्कृती आत्मसात करता यावी, यासाठी प्रयत्न व्हायला हवेत. केवळ वरकरणी फाडफाड इंग्रजी बोलण्याऐवजी त्या भाषेतले बारकावे अंगिकारण्यासाठी प्रयत्न व्हायला हवेत.
मात्र, आज नेक्स्ट जनरेशनला सारं काही पटपट हवं असतं आणि इंग्रजी शिकणं हेही त्याला अपवाद नाही. पण भाषा मग ती कुठलीही असो, ती गोडीनं शिकायला हवी, मिरवण्यासाठी शिकू नये. तरच ती आनंदाने शिकता येईल.