र. धों.च्या निमित्ताने :स्त्री संस्कृतीचा बागुलबुवा Print

alt

डॉ. मंगला आठलेकर , शनिवार , ७ जुलै २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
नवरा मारत असेल तर त्याचा सभ्यपणाचा मुखवटा बायकोनं चारचौघात उतरवलाच पाहिजे, पण नाही, बायका आपल्या घराची अब्रू अशी वेशीला टांगत नाहीत, कारण स्वत:ची घुसमट होऊ देण्याचा आणि ती मुकाटपणे सहन करण्याचा थोर संस्कार त्यांच्यावर झालेला असतो. असल्या संस्कारांना आग लावण्याची तयारी त्यांनी आता दाखवली पाहिजे. समाजानं निर्माण केलेल्या ‘स्त्रीची संस्कृती’नामक बागुलबुवाला बळी पडण्याचा दुबळेपणा जोपर्यंत ती झिडकारून टाकत नाही तोपर्यंत ती पराभूतच राहणार.
गे ल्या लेखात (२३ जून) स्त्रीचा ‘आतला आवाज’च स्त्रीचं सामथ्र्य आहे, तिनं तो ऐकायलाच हवा, तरच तिचं जीवन सुसह्य़ होईल,’ असं मी लिहिलं होतं. स्त्री विवाहित असो वा अविवाहित असो, आज व्यक्तिमत्त्व विकासाच्या इतक्या संधी तिला उपलब्ध आहेत की, तिनं त्या सोडता कामा नयेत. जगण्यासाठी स्वत: सक्षम बनणं, स्व-नियंत्रित आयुष्य जगणं, आपलं आयुष्य सुंदर करणं हा पुरुषाप्रमाणेच स्त्रीचाही हक्क आहे.
मुळात एकत्र कुटुंबात राहण्याची वेळ आज निदान शहरी भागातल्या मुलींवर तशी फारशी येत नाही. आर्थिकदृष्टय़ाही ती स्वावलंबी असल्यानं आपल्या आवडीनिवडी, छंद जोपासणं, निर्णयाचं स्वातंत्र्य घेणं यात लग्न कसं आड येऊ शकतं, हा प्रश्न करण्याचं सामथ्र्य ती बाळगून असते. त्या घरातला पुरुषही तिच्या स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वाचा आदर करतो, घरातला तिचा समान अधिकार मान्य करतो, पण अशी घरं खूप थोडी असतात. बाकी सर्वत्र हेच चित्र आहे की, स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वाची मुलगी मैत्रीण म्हणून पुरुषाला चालते, पण ती बायको झाली की, तो तिच्याकडून वेगळ्या अपेक्षा बाळगायला सुरुवात करतो आणि मग त्या घरातल्या स्वास्थ्याला तडे जायला लागतात. बायको कितीही बुद्धिमान असली तरी बायकोनं बायकोसारखंच वागलं पाहिजे या धारणेतून सारेच पुरुष अजून बाहेर आलेले नाहीत हेच खरं आणि प्रश्न तिथेच निर्माण होतात.
स्त्रियांसाठी पुरुषांनी निर्माण केलेले हे प्रश्न स्त्रियांनाच सोडवावे लागणार आहेत. पत्नी, आई, मुलगी या भूमिकांना नकार देणं, वैवाहिक जीवनात आश्रित किंवा शरणागत असल्याची भावना टाकून देणं, समाजातल्या दुय्यम स्थानाला नकार देणं, शिक्षण, नोकरीतील संधी, वेतन, समाजातील महत्त्वाच्या जागांच्या संधी याबाबतीत लिंगाधारित निकष असतील तर केवळ त्याचा निषेध करूनच न थांबता हे हक्क प्राप्त करून घेण्यासाठी संघटित होणं आणि स्वयंपूर्ण व्यक्ती बनणं ही वाटचाल स्त्रीला करायची आहे.
पण आपल्या समाजात स्त्रियांचंच यावर एकमत नाही. भूमिका नाकारणं म्हणजे काही तरी फार मोठी चूक आपण करीत आहोत, काही तरी अनैसर्गिक वागत आहोत, ही भावना स्त्रियांच्या मनात घट्ट मूळ धरून आहे. स्त्रीनं स्त्रीसारखं वागावं, ही तिच्याकडून केली जाणारी अपेक्षा फक्त पुरुषांचीच नसते तर खुद्द बायकांचीही असते. बाहेर कर्तृत्व गाजवणाऱ्या स्त्रीकडून घरकामाची हेळसांड होत असेल तर तिला दोष द्यायला स्त्रियाच प्रथम पुढे सरसावतात.
प्रश्न असा आहे की, संसार करायचा असेल तर स्वत्व विसरायचं आणि स्वत्व सांभाळायचं असेल तर संसारावर पाणी सोडायचं असा एकच पर्याय स्त्रीसमोर का राहतो? तिनं पुरुषाला हे स्पष्टपणे बजावलं पाहिजे की, तिला जितकी नवरा-मुलं यांची गरज आहे तितकीच पुरुषालाही बायको-मुलांची गरज आहे. संसारातली ही गरज दोघांनाही आहे हे एकदा स्पष्ट झालं की, तडजोडीचा भार एकावरच पडत नाही. तो संसार मग दोघांचा बनतो, पण आपल्याकडे बहुतेक स्त्रिया प्रेम, माया, पातिव्रत्य, अनंतकाळचं मातृत्व वगैरे काल्पनिकातच रमतात. या सर्व आवरणाखालची गरज नीट समजून घेतली तर बरेच भ्रम दूर होतील आणि केवळ स्त्रीच्या नव्हे तर स्त्री आणि पुरुष या दोघांच्याही गरजेपोटीच लग्नसंस्था आकाराला आली आहे हे लक्षात येईल. मग श्रेष्ठत्व आणि दुय्यमत्व या भावनाच शिल्लक राहणार नाहीत. दोघंही बरोबरीच्या स्थानावर वावरतील. केवळ संसारात नव्हे तर बाहेर सामाजिक क्षेत्रातही!
आयुष्यातले महत्त्वाचे निर्णय घेताना जर आपण ते सारासार विचारांनी घेणार असू आणि ते समाजमान्य निकषांवर उतरणार नसतील किंवा रीती-परंपरांना जुमानणारे नसतील तर केवळ ‘समाज काय म्हणेल’ म्हणून स्त्रीनं दबण्याचं कारण नाही. हे न दबण्याचं स्वातंत्र्य घेणाऱ्या स्त्रिया कदाचित सामाजिक प्रतिष्ठा गमावतात, पण मानसिक घुसमटीतून मुक्त होतात. समाजाच्या तथाकथित नीती-अनीतीच्या कल्पनांना, तथाकथित समृद्ध बाईपणाच्या कल्पनांना आपण बळी पडलो नाही, हा आत्मसन्मान राखल्याचा आनंद त्यांच्यासोबत असतो, पण त्यासाठी बाईला फार कणखर बनायला हवं. समाजानं निर्माण केलेल्या ‘स्त्रीची संस्कृती’नामक बागुलबुवाला बळी पडण्याचा दुबळेपणा जोपर्यंत ती झिडकारून टाकत नाही तोपर्यंत ती पराभूतच राहणार.
पुरुष जसा स्वातंत्र्याचा आनंद घेतो तसा तो बाईला घेता येतो का? आपण लग्न न केल्यास किंवा घटस्फोटिता असल्यास आपल्या प्रतिष्ठेला बाधा येण्याचा प्रश्न येतोच कुठे, असं ती समाजाला ठणकावून विचारू शकते का? आपली सामाजिक प्रतिष्ठा आपल्या वैवाहिक स्थितीशी जोडली जाते यावर तिचा आक्षेप असतो का? घरादाराकडे पाठ फिरवूनच प्रत्येक स्त्रीनं उत्कर्ष साधावा, सगळे नवरे एकजात वाईट, त्यांना धारेवर धरा, असा याचा अर्थ अजिबात नाही. स्त्रीचा लढा प्रत्येक पुरुषाच्या विरोधात नाही. तो आहे पुरुषी व्यवस्थेविरुद्ध, पुरुषी सत्तेविरुद्ध! आणि व्यक्तीचं घरातलं तसंच समाजातलं स्थान लिंगभेदावर निश्चित होता नये हा तिच्या लढय़ातला मुख्य मुद्दा आहे.
 ‘आजपर्यंत आम्ही आमच्या आईवडिलांचं घर सोडून नवऱ्याच्या घरी जात होतो, त्याचं नाव लावत होतो. आता नवऱ्यानं त्याच्या आईवडिलांचं घर सोडून बायकोच्या घरी आलं पाहिजे, बायकोचं नाव लावलं पाहिजे तरच बायकांच्या वाटय़ाला येणाऱ्या दु:खाची जात पुरुषांना कळेल आणि तेव्हा कुठं बायकांचे हाल संपतील,’ असं काहीसं चिडून बायका बोलून दाखवतात, पण असं घडलं तर फरक इतकाच होईल की, आजवर नवरा नवरेशाही गाजवत होता, यापुढे बायको बायकोशाही गाजवेल, कारण आश्रिताची भावना आजपर्यंत स्त्रीच्या मनात होती, ती आता पुरुषांच्या मनात निर्माण होईल. म्हणजे मालक-नोकर हे नातं संपणारच नाही आणि अशा उपायानं स्त्री-पुरुष समानताही येणार नाही. मुळात लग्नानंतर कोण कुणाच्या घरी जातो यावर स्त्री-पुरुषाचं सुख अवलंबून का असावं? आहे तीच व्यवस्था ठेवूनही स्त्रीला सुखी होता येईल. फक्त पुरुषानं तिला समजून घ्यायला हवं.
पण बऱ्याच घरांतले पुरुष बायकांशी क्रूरपणे वागताना पाहिले की, मनात येतं, पुरुषाला तिचं दु:ख कळत कसं नाही? ती काय त्याच्यासाठी फक्त संभोगसुखाचं एक साधन असते? पुरुष काय तिच्या जीवनात फक्त नवरा म्हणूनच येतो? तो तिचा जन्मदाता असतो, तो तिचा भाऊ असतो, नऊ महिने तिच्या रक्तावर पोसलेला तो तिचा मुलगा असतो. या कुठल्याच नात्यानं त्याला तिची मन:स्थिती कळत नाही? कळून घ्यावीशी वाटत नाही?
तसं असेल तर मात्र बाईनं स्वत:च्या जगण्याचा विचार करायलाच हवा. ती घरातल्या सगळ्यांसाठी उपलब्ध आहे आणि तिच्यासाठी मात्र कुणीच नाही ही तिनं घरातल्यांना लावलेली सवय आता तिनंच मोडायला हवी. ‘अन्याय करणाऱ्याइतकाच अन्याय सहन करणाराही दोषी असतो, गुन्हेगार असतो’ हे वाक्य वापरून वापरून कितीही गुळगुळीत झालेलं असलं तरी आजही ते एक विमनस्क करणारं सत्य आहे हे तर नाकारता येणार नाही? आणि इथंच तिनं ‘आतला आवाज’ ऐकण्याला, थोडं तरी स्वत:च्या मनासारखं जगण्याला प्राधान्य द्यायला हवं. लोकलज्जेस्तव म्हणून ज्या अनेक गोष्टी ती स्वत:च्या इच्छेच्या विरोधात जाऊन करते त्या करणं तिनं थांबवलं पाहिजे. सासरची माणसं काय अथवा माहेरची माणसं काय, तिला मानसिक हानी पोहोचवत असतील तर स्त्रीला न्याय मिळवून देणाऱ्या ज्या संस्था आहेत त्याकडे तिनं स्वसंरक्षणासाठी धाव घेतलीच पाहिजे. नवरा तिला मारत असेल तर बाहेर चार लोकांना हे समजलंच पाहिजे. त्याचा सभ्य माणसाचा मुखवटा तिनं चारचौघात उतरवलाच पाहिजे. नवरा तिच्यावर तिच्या मनाविरुद्ध समागमाची सक्ती करत असेल तर असा समागम हा बलात्कार म्हणून ओळखला गेला पाहिजे आणि त्यासाठी त्याला शिक्षा व्हावी म्हणून तिनं पुढे झालंच पाहिजे.
पण नाही, बायका आपल्या घराची अब्रू अशी वेशीला टांगत नाहीत, कारण स्वत:ची घुसमट होऊ देण्याचा आणि ती मुकाटपणे सहन करण्याचा थोर संस्कार त्यांच्यावर झालेला असतो. असल्या संस्कारांना आग लावण्याची तयारी त्यांनी आता दाखवली पाहिजे. थोडं कान देऊन त्यांनी ऐकलं तर त्यांना कळेल की त्यांचा ‘आतला आवाज’ त्यांना हेच सांगतो आहे.
जिच्यात हे बळ नाही तिचं आयुष्य वाया गेलंच आहे, पण तिच्यापोटी तिच्यासारखीच एक विनातक्रार बळी जाऊ शकणारी मुलगी जन्माला आलेली असेल तर तिचं भविष्य घडवणं तरी हिच्या हातात असेल? बदल इथंच शक्य आहे. प्रत्येक आईनं मुलीला सासरी जाताना ‘नवऱ्याची, सासरच्यांची मर्जी राख,’ हे सांगण्याऐवजी ‘कुठल्याही परिस्थितीत आत्मसन्मानाचा बळी जाऊ देऊ नकोस,’ ही शिकवण दिली पाहिजे. आपल्या वाटय़ाला आलेल्या दु:खभोगाच्या वाटेवरून प्राण गेला तरी आपल्या मुलीला जाऊ द्यायचं नाही हे तिनं ठरवायलाच हवं. तेव्हाच कुठे स्त्रीच्या दु:खांची मालिका खंडित होण्याच्या दिशेनं सुरुवात होईल.