कायद्याशी मैत्री Print

पूर्वी कमानी , शनिवार , २८ जुलै २०१२
ज्येष्ठ कायदेतज्ज्ञ
alt

  माझ्या वडिलांनी खरेदी केलेल्या फ्लॅटसाठी आईला वारसदार म्हणून नेमले होते. त्यामुळे वडिलांच्या निधनानंतर सोसायटीने हा फ्लॅट आईच्या नावे केला. त्यानंतर माझ्या आईने माझे व माझ्या दोन भावांचेही नाव लावले. तिचेही काही वर्षांपूर्वी निधन झाले. त्यानंतर सोसायटीने आम्हा तिघांच्या नावे फ्लॅट हस्तांतरित केला. मात्र माझ्या भावांनी एनओसी (ना हरकत प्रमाणपत्र) न दिल्याने मुख्य वारसदार असूनही सोसायटीने मला शेअर प्रमाणपत्र दिलेले नाही. मात्र घराची सर्व बिले माझ्या नावावर आहेत. जाण्यापूर्वी माझ्या आईने मृत्युपत्र केले होते. त्यात तिच्या मृत्यूनंतर एका वर्षांच्या आत घर विकावे व त्यातून येणारी रक्कम तिघांनी समान वाटून घेण्याची इच्छा व्यक्त केली होती. मात्र माझे भाऊ हे मानायला तयार नाहीत. त्यांच्या मते आईकडे फ्लॅटचा ताबा वडिलांच्या जाण्यामुळे आला. ती फक्त नॉमिनी असल्याने याबाबत वाटणीचे आदेश ती कसे देऊ शकते? तसेच भाऊ आता फ्लॅट रिकामा करून विकण्यासही तयार नाहीत. आता काय करावे?
-वीणा देशपांडे, ई-मेलवरून

उत्तर- आपल्या प्रश्नांचे उत्तर देताना मी दोन गोष्टी गृहीत धरल्या आहेत- एक म्हणजे तुम्ही हिंदू  आहात दुसरी म्हणजे संबंधित मालमत्ता ही तुमच्या वडिलांची स्वकष्टार्जित आहे. अर्थात तुमच्या वडिलांनी त्यांच्या स्वकमाईने ती मिळवली आहे. तुमच्या वडिलांनी कोणतेही मृत्युपत्र केले नसल्याने तुमची आई व तुम्हा तिघांचा फ्लॅटवर सारखाच दावा आहे. आईने जरी तिच्या मृत्युपत्रात फ्लॅट विकून आलेली रक्कम तिघांमध्ये समान वाटणी करण्याबाबतच्या सूचना केल्या असल्या तरी तुमच्या आईला ते अधिकार नाहीत. तुमची आई नामनिर्देशित व्यक्ती असून ती फक्त विश्वस्त आहे. अर्थातच फ्लॅटमध्ये तुमचा वाटा नक्कीच आहे. जर तो कुणी नाकारत असेल तर त्याविरोधात तुम्ही खटला दाखल करा.

alt
पूर्वी  पाच कुटुंबे वास्तव्यास असलेली चाळ होती. याच ठिकाणी आता चार मजली अनधिकृत इमारत झाली आहे. या इमारतीला आता १४ वर्षे पूर्ण झाली आहेत. इमारतीचे सर्व कामकाज व्यवस्थित आहे. माझी येथे एक खोली आहे. माझा प्रश्न असा आहे,माझी चाळीत जी खोली होती त्याचे सर्व मूळ कागदपत्रे माझ्याकडे आहेत. त्याचा मला भविष्यात काही फायदा होऊ शकतो का?
-रविंद्र, ठाणे

उत्तर- तुम्ही अर्थातच चाळीतील घराची सर्व मूळ कागदपत्रे जपून ठेवा. चाळीत तुमच्या मालकीचे घर असल्याचा हा पुरावा असून त्याच आधारावर तुम्हाला सध्याचे राहते घर मिळाले आहे. आत्ताच्या इमारतीचे बांधकाम जरी अनधिकृत असले तरी भविष्यात या ठिकाणी कायदेशीर वास्तू उभी राहू शकते. याशिवाय जर तुम्ही भविष्यात तुमची आत्ताची खोली विकण्याचा विचार केला किंवा इमारतीची जागा दुसऱ्या एखाद्याला विकण्याचे ठरवले तर तुमच्या नावे एका खोलीची मालकी असल्याचे सिद्ध करण्यासाठी ही मूळ कागदपत्रे जपून ठेवणे गरजेचे आहे.


alt

  माझ्या वडिलांची स्वकष्टार्जित व वडिलोपार्जित मालमत्ता (शेत, घर, इमारती, मोकळी जागा इ.) आहे. वडिलांच्या पहिल्या पत्नीचे निधन झाले, त्यामुळे त्यांनी दुसरा विवाह केला. पहिल्या पत्नीपासून २ मुले व दुसऱ्या पत्नीपासून २ मुले व २ मुली आहेत. वडिलांचे ८ वर्षांपूर्वी निधन झाले. निधनापूर्वी सर्व भावा-बहिणींच्या तसेच समाजातील प्रतिष्ठित व्यक्तींच्या साक्षीने वडिलांनी स्वेच्छेने मालमत्तेचे लेखी स्टँप पेपरवर वाटपपत्र तयार केले. त्यावर सर्व बहिणी, भाऊ व साक्षीदार यांच्या सह्या आहेत. घरातील व्यवहार असल्याने व पैसे वाचवण्यासाठी वडिलांनी तो व्यवहार रजिस्टर केला नाही. या वाटणीनंतर लगेच दोन भावांनी व एका बहिणीने त्यांचा हिस्सा स्वत:च्या नावावर करून घेतला व नंतर तो विकून पैसेही मिळवले . हे करताना माझ्याकडून व बाकी सर्वाकडून (एनओसी) ना-हरकत प्रमाणपत्र घेतले. काही वर्षांनी माझ्या सावत्र आईचेही निधन झाले. मागील वर्षी मी वाटणीत माझ्या हिश्शाला आलेली जमीन माझे नावावर करण्यासाठी भावा-बहिणींच्या सहीसाठी गेलो. त्यांनी मला ना-हरकत प्रमाणपत्रावर सह्य़ा देण्यास नकार दिला. वडिलांनी स्टँप पेपरवरील वाटणीपत्राच्या आधी, साधारण १५ वर्षांपूर्वी त्यांच्या सहीचे इच्छापत्र बनवले होते. ते नोंदणीकृत आहे. त्या इच्छापत्रात मला कोणताही वाटा दिलेला नाही. या मृत्युपत्राबाबत मला आता माहिती झाल्याने, स्टँप पेपरवरील वाटणीनुसार सर्व भावांना कागदोपत्री नावे देण्यासाठी मी सह्य़ा दिल्या आहेत. मृत्युपत्र व स्टँप पेपरवरील वाटणीपत्र यातील कोणतीही वाटणी मिळतीजुळती नाही. यावर माझे प्रश्न-
स्टँप पेपरवरील वाटणीनुसार मला माझा वाटा कसा मिळेल? दोन बायका असतील तर दोघींच्या मुलांमध्ये मालमत्तेचे वाटप कसे होते? स्वकष्टार्जित व वडिलोपार्जित मालमत्तेचे वाटप सारखेच होते का?
- दिनेश लोनकर, पुणे

उत्तर- तुमच्या वडिलांनी तुमच्या भावा-बहिणींसमोर इतर मान्यवर व्यक्तींच्या साक्षीने सह्य़ा केलेल्या वाटणीपत्राला ‘कौटुंबिक वाटणी’ असे म्हणतात. भारतीय न्यायालयांमध्ये हे वाटणीपत्र वैध कागदपत्र वा पुरावा म्हणून गणले जाते. अर्थात नंतर हे वाटणीपत्र नोंदणीकृत करणे गरजेचे असते. मात्र तुमच्या प्रकरणात तुमच्या भावांनी हे वाटणीपत्र प्रमाण मानून त्यावर कृती करत जमिनींचे व्यवहारही केले आहेत. अशा परिस्थितीत त्यांनी आता या वाटणीपत्राचा अस्वीकार करणे अशक्य आहे. तुम्ही असे करू शकता की तुम्ही तुमचा हिस्सा मागण्यासाठी रितसर घोषणात्मक दावा दाखल करा. तुम्ही सध्या राहत असलेली जागा तुमची मालमत्ता असल्याचे जाहीर करण्याच्या उद्देशाने फिर्याद दाखल करा. तुमची फिर्याद अर्थातच कौटुंबिक वाटणीच्या आधारावर असेल. वडिलांचे नोंदणीकृत इच्छापत्र कौटुंबिक वाटणीपत्राच्या अंमलबजावणीमुळे रद्दबातल ठरते. तुमचे पुढचे प्रश्न -स्वकष्टार्जित मालमत्तेची वाटणी संबंधित व्यक्ती त्याच्या इच्छेने करू शकते; मात्र वडिलोपार्जित मालमत्तेचे वाटणी किंवा हिस्से करताना कायद्याचा आधार घ्यावा लागतो. तसेच पहिल्या किंवा दुसऱ्या असो, वैध विवाहानंतर जन्मलेली सर्व अपत्ये कायद्याने समान असतात. तुम्ही चांगल्या वकिलाचा सल्ला घ्या व वेळ न दवडता लवकर कारवाईला सुरुवात करा.

तुमचे  कायदेविषयक  प्रश्न थोडक्यात पाठवा या पत्त्यावर - ‘लोकसत्ता चतुरंग’, प्लॉट नं. ईएल १३८, टीटीसी इंडस्ट्रियल इस्टेट, महापे, नवी मुंबई, ४००७१० किंवा ईमेल करा. This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it