स्मृतिभ्रंश : धोक्याची घंटा Print

डॉ. सतीश खाडिलकर , शनिवार , २२  सप्टेंबर २०१२

२१ सप्टेंबर हा ‘अल्झायमर डे’. वाढत्या वयात होणारा अल्झायमर हा आजार भारतासाठी धोक्याची घंटा वाजवतो आहे. कारण २०२० मध्ये जगातील एकपंचमांश वृद्ध भारतात असतील. साहजिकच भारतात अनेक पटींनी वाढणारे रुग्ण व या आजारासाठी आपल्याला आत्तापासूनच तयार व्हावं लागणार आहे.
स्मृ तिभ्रंश किंवा अल्झायमरचा आजार हा एक वाढत्या प्रमाणात दिसून येणारा आजार आहे. शुषृतसंहिता व चरकसंहिता यामध्ये याचा उल्लेख आहे. परंतु या आजारास मूर्तरूप सध्याच्या काळात अ‍ॅलॉइस अल्झायमर याच्या प्रयत्नांमुळे आले व यामुळे हा आजार सध्या अल्झायमरचा आजार म्हणून ओळखला जातो.
या आजाराचे प्रमाण वाढत्या वयाबरोबर वाढत जाते. ही गोष्ट भारतीयांसाठी खूपच महत्त्वाची आहे. त्याचे कारण असे की, भारतीय समाज संक्रमणाच्या अवस्थेतून जात आहे. आपल्या देशातील जन्माचे प्रमाण कमी झाले आहे. त्याचबरोबर वाढत्या वैद्यकीय सुविधांमुळे मृत्यूंचे प्रमाणही कमी झाले आहे. याचा अर्थ असा की, समाजाचे वय वाढत आहे. यामुळे भारतीय माणसाचे सरासरी वयोमान गेल्या वीस वर्षांत जवळजवळ दहा वर्षांनी वाढले आहे. संख्याशास्त्रज्ञांच्या भाकितानुसार जगातील एक पंचमांश वृद्ध २०२० साली भारतात असतील. या विवरणावरून हे स्पष्ट आहे की, भारतामध्ये या आजाराचे रोगी अनेक पटींनी वाढणार व यासाठी आपल्याला तयार राहावे लागेल.
या आजाराची लक्षणे सावकाश दृग्गोचर होतात. तो कणाकणाने मूळ धरतो. विस्मरण हे याचे मूळ लक्षण असते. व्यक्तीला नावे, घरात ठेवलेल्या वस्तूंची जागा याचा विसर पडू लागतो व एकप्रकारची संभ्रमावस्था निर्माण होते. जागा व रस्त्यांचा विसर पडणे हेदेखील बऱ्याच वेळा दिसून येते. रस्त्याचा विसर पडल्याने रस्ता चुकण्याचा प्रकार घडू शकतो व संभ्रमित अवस्थेत फिरताना अशी व्यक्ती सापडते. विस्मरण जसे वाढते तसा स्वत:बद्दलचा विश्वास कमी होतो व मनुष्य एका जागी आपल्याच कोषात मग्न राहतो. याचबरोबर व्यक्तिमत्त्वात व स्वभावात बदल होऊ लागतात. चिडखोरपणा, हेकेखोरपणा वाढीस लागतो. जसा आजार पुढे जातो तसा तो बुद्धीच्या इतर भागांवरही आपला प्रभाव दाखवतो. यावेळी बोलण्यातील हुशारी कमी होणे, योग्य शब्दांची निवड करता न येणे, विचित्र व भाषेत नसलेले निर्थक शब्द वापरणे असे होते. एखाद्या प्रसंगामध्ये कसे वागावे, काय करावे किंवा करू नये याचा पोच कमी होत जातो. चारचौघांत अशी व्यक्ती स्वत:ला व नातेवाईकांना शरमिंदे करणारे वर्तन करते व परिणामी घरीच राहू लागते. आजाराच्या वाढत्या लक्षणांबरोबर व्यक्तीची बुद्धिमत्ता पूर्णपणे नाश पावते व मृत्यू ओढवतो.
मेंदूच्या इतरही काही विकारांमध्ये अशी लक्षणे दिसू शकतात याची माहिती असणे महत्त्वाचे आहे. स्मृतिभ्रंशाचा किंवा तत्सम प्रकार हा थायरॉइड ग्रंथीचा स्राव कमी होणे, शरीरात बी १२ या व्हिटॅमिनचे प्रमाण कमी होणे, मेंदूच्या आवरणामध्ये जंतूंचा शिरकाव होणे, मेंदूतील पाण्याच्या थैल्या वाढणे या व यासारख्या इतर काही कारणांमुळे होऊ शकतो.
तज्ज्ञ डॉक्टरांना पेशंटची शारीरिक तपासणी करण्याने या वेगवेगळ्या कारणांचा अंदाज येऊ शकतो. याचबरोबर अनेक चाचण्या उपयोगी पडतात. यामध्ये रक्ताच्या चाचण्या, मेंदूचे स्कॅन, इ.सी.जी. इत्यादींचा समावेश असतो; जेणेकरून रोगाचे योग्य निदान करता येते.
सध्याच्या काळामध्ये या आजारावर पूर्ण मात करणे शक्य झालेले नाही. हा आजार म्हणजे निसर्गाच्या जन्म, बाल्य, वार्धक्य व मृत्यू या समीकरणाशी निगडित असलेला एक वार्धक्याचा नमुना किंवा प्रकार आहे. त्यामुळे निसर्गनियमाविरुद्ध जाऊन विजय मिळवणे धन्वंतऱ्यांना अत्यंत कठीण आहे. सध्या मिळत असलेल्या औषधांनी स्मृती काही प्रमाणावर सुधारते व रुग्णास थोडय़ा प्रमाणावर मदत मिळते. जगात या आजारावर मोठय़ा प्रमाणात संशोधन चालू आहे व काही मार्ग सापडण्याची आशा ठेवण्यास जागा आहे.
अल्झायमर झाल्याची लक्षणे अचानक दिसून आल्याचे निरीक्षण रुग्णाचे नातेवाईक अनेकदा नोंदवतात, मात्र त्यात तितकेसे तथ्य नाही. अपरिचित ठिकाणी काही नेहमीपेक्षा वेगळे घडले की हे रुग्ण अडखळतात. म्हणून अनेकदा स्मृतिभ्रंशाची सुरुवात झाल्याचे लक्षात येते. अनोळखी वातावरणात ते प्रकर्षांने जाणवते, इतकेच. माझ्या एका मित्राचे वडील तिरुपतीच्या दर्शनाला गेले असता त्यांना चप्पल कशी घालावी, हेच उमजेना. हे याचे उत्तम उदाहरण म्हणता येईल. दुसरे म्हणजे स्मृतिभ्रंश झालेल्या व्यक्ती तर्कशुद्ध चर्चा करूच शकत नाहीत. त्यामुळे त्यांचे समुपदेशनही करता येत नाही. वाढत्या वयाबरोबर हा आजार वाढत जातो. पण तो सुसह्य़ होण्यासाठी प्रयत्न करणे, हेच आपल्या हाती आहे.
म्हणून अशा रुग्णांच्या कुटुंबीयांना व त्यांच्या नातेवाईकांना समुपदेशनाची खरी गरज असते.  त्यांना सामाजिक सहकार्य मिळाले तर परिस्थिती सुधारेल, हे लक्षात घेऊन एक संस्था कार्यरत आहे. अल्झायमर्स रिलेटेड डिसऑर्डर्स सोसायटी ऑफ इंडिया (एआरडीएसआय) असे या संस्थेचे नाव असून भारतभर त्यांच्या शाखा कार्यरत आहेत.
 आपली आवडती व्यक्ती जेव्हा जाणिवेच्या पलीकडे जाते तेव्हा होणाऱ्या यातना नातेवाईकांनाच सहन कराव्या लागतात. म्हणूनच लर उल्लेख केलेली ही सोसायटी कार्यरत आहे, जी अशा रुग्णांच्या नातेवाईकांना मार्गदर्शन करते व त्यांचा बोजा हलका करण्यास काही अंशी मदत करते. मात्र या पातळीवरील प्रयत्न मोठय़ा प्रमाणावर होणे जरुरीचे आहे.
संस्थेच्या संपर्कासाठी :
शिरीन बरोडावाला- ९८२००७४४७६
विद्या शेणॉय-९७५७०९५३२७
(वेळ- दुपारी ४ ते संध्या. ६)