जमिनीची धूप माथेरानच्या मुळावर Print

हर्षद कशाळकर ,अलिबाग

जगभरातील पर्यटकांच्या पसंतीचे केंद्र असणाऱ्या माथेरानचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. जमिनीची मोठय़ा प्रमाणात होणारी धूप माथेरानच्या मुळावर उठली आहे. या सॉईल इरोजनच्या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी आजवर केलेले सर्व प्रयत्न निकामी ठरले आहेत. जमिनीची धूप थांबवण्यासाठी तातडीने पावले उचलली नाहीत तर माथेरानची वैभवशाली वनसंपदा नष्ट होण्याची भीती व्यक्त केली जातेय.
हिरव्यागार वनराईत वसलेले माथेरान आजवर देशविदेशातील पर्यटकांच्या पसंतीला उतरत आले आहे. डोंगरमाथ्यावर असणारे रान ही माथेरानची खरी ओळख आहे, पण माथेरानची ही ओळख आता नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे.

याला कारण ठरते आहे ती माथेरानची सॉईल इरोजनची समस्या. अर्थात जमिनीची होणारी धूप. माथेरानमध्ये दर वर्षी सरासरी साडेतीन ते चार हजार मिलिमीटर पाऊस पडतो. या पावसामुळे इथल्या जमिनीची मोठय़ा प्रमाणात धूप होते.
या समस्येची पहिल्यांदा दाहकता जुलै २००५ मध्ये माथेरानकरांना अनुभवायला मिळाली. पावसामुळे माथेरानच्या वेगवेगळ्या भागांत भूस्खलन होण्यास सुरुवात झाली. यात सुमारे पाच हजार झाडे नष्ट झाली, तर काही पर्यटनस्थळे कायमची नष्ट झाली. लॉर्ड पॉइंटकडून वन ट्री हिल पॉइंटकडे जाणारा रस्ता नाहीसा झाला. डेंजर पाथ रस्ता पर्यटकांसाठी कायमचा बंद झाला, तर राजस्थान बंगला परिसरातील १० एकरचा परिसर नष्ट झाला. सखाराम तुकाराम पॉइंटचे अस्तित्वही धोक्यात आले. त्याचबरोबर फाऊंटन लॉजजवळील दोन एकर परिसर नष्ट झाला. माथेरानच्या रेल्वेलाही या भूस्खलनाचा फटका सोसावा लागला. माथेरानला पाणीपुरवठा करणाऱ्या शालरेट लेकवरही याच समस्येचा परिणाम झाल्याचे दिसून आले. सॉईल इरोजनमुळे शालरेट लेक गाळाने भरत गेले. परिणामी या तलावाची साठवण क्षमता कमी होत गेली.
जमिनीची होणारी धूप ही एक नैसर्गिक समस्या आहे. मात्र तरीही इथल्या मानवी जीवनानेही या समस्येत हातभार लावण्याचे काम केलेय. माथेरानमध्ये ५४ किलोमीटर लांबीचे कच्चे रस्ते आहेत. हे रस्ते माती आणि दगडांचा वापर करून  बनवले जातात. मात्र पावसाळ्यात हे रस्ते पुन्हा वाहून जातात. दर वर्षी हजारो टन मातीचा वापर करून रस्ते नव्याने बनवले जातात. ही माती वनक्षेत्रातून काढली जाते. याचा परिणाम इथल्या वनसंपत्तीवर होतो. माती काढल्याने झाडांची मुळे उघडी पडतात. परिणामी ही झाडे कालांतराने कोलमडून पडतात.
माथेरानमधील घोडेदेखील या समस्येत भर घालत असल्याचे जाणकार सांगतायत. घोडय़ांच्या लीदमध्ये असणारे घातक घटक मातीवर रासायनिक प्रक्रिया करतात, त्यामुळे मातीची घट्ट चिकटून राहण्याची क्षमता कमी होते. याचा परिणाम थोडय़ा पावसातही माती वाहून जाण्यास सुरुवात होत असल्याचे पर्यावरणवादी सांगतात.
जमिनीची धूप रोखण्यासाठी जास्तीत जास्त वृक्ष लागवड करणे गरजेचे आहे. माथेरानमधील वाहून जाणारी माती रोखण्यासाठी छोटे बंधारे उभारणे गरजेचे आहे. मातीच्या रस्त्यांऐवजी पेव्हर ब्लॉक्सचा वापर करून रस्त्यांची निर्मिती करणे गरजेचे आहे, तर भूस्खलन होणाऱ्या ठिकाणांवर रीटेनिंग वॉल्स उभ्या करणे गरजेचे आहे. त्यासाठी वनविभागाला १२ ते १५ कोटींचा खर्च येणार आहे. माथेरानचे पर्यावरणीयदृष्टय़ा असलेले महत्त्व जाणून याबाबतीत तातडीने पाऊल उचलणे गरजेचे आहे. यासाठी माथेरानसाठी विशेष निधीची गरज लागणार आहे, अन्यथा पर्यटकांच्या आवडत्या माथेरानचे अस्तित्व धोक्यात येण्याची शक्यता आहे. माथेरानच्या अस्तित्वाच्या दृष्टीने हा प्रश्न गंभीर आहे. याकडे नगरपालिका आणि राज्य सरकारने विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे. मात्र माथेरान इकोसेन्सिटिव्ह झोन असल्याने यातही अडचणी येत आहेत. माथेरानमधील सॉईल इरोजनचे घातक परिणाम नवी मुंबईला पाणीपुरवठा करणाऱ्या मोरबे धरणावरही होणार आहे, तर यापुढच्या काळात माथेरानमधील रस्ते पेव्हर ब्लॉक्स अथवा त्यासारख्या घटकांपासून बनवले गेले पाहिजे, अशी प्रतिक्रिया माथेरानचे माजी नगराध्यक्ष मनोज खेडकर यांनी दिलीय.