ग्रंथविश्व : द. आशियातील लोकशाही आणि हिंसा Print

ज. शं. आपटे - शनिवार, ३१ मार्च २०१२
alt

समाजशास्त्र, राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र, मानववंश शास्त्र, मानसशास्त्र ही सामाजिक शास्त्रे आहेत. सामाजिक व सांस्कृतिक मानववंश शास्त्रामध्ये येणाऱ्या नवीन विषयासंबंधी लक्ष वेधणाऱ्या ग्रंथमालेतील प्रस्तुत पुस्तक आहे.  लेखक जोनाथन स्पेन्सर एडिंबर्ग विद्यापीठात दक्षिण आशिया मानववंशशास्त्राचे प्राध्यापक आहेत. मुख्य विषयाची मांडणी, विवेचन लेखकाने आठ प्रकरणांत केले आहे.

दक्षिण आशियामधील भारत व श्रीलंका या दोन देशांमधील घटना, घडामोडींसंबंधी लेखकाचे अध्ययन, संशोधन विशेषकरून झाले आहे. विचारवंत व कार्यकर्ते यांच्याशी तसेच इतिहास, राजकीय विचारसरणी आणि मानववंशशास्त्र या बैद्धिक शाखामधील प्रतिनिधीबरोबर लेखकाचा संवाद, चर्चा, संभाषण झाले; त्यातून या पुस्तकाची निर्मिती झाली आहे.
८० च्या दशकातील पंजाबमधील शीख अलगतावादाचा उदय, अमृतसरच्या सुवर्ण मंदिरावरील लष्करी कारवाई आणि तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांची निर्घृण हत्या आणि त्यानंतर उफाळलेले शीखविरोधी हिंसक आंदोलन, अयोध्येतील बाबरी मशिदीचा पाडाव आणि भारतीय जनता पक्षांची १३ दिवसांची केंद्रीय सत्ता या साऱ्या घटना, घडामोडी १९८० ते १९९६ या पंधरासोळा वर्षांतील आहेत. याच काळात श्रीलंकेतील असंख्य तामीळ जनतेविरुद्धचे हिंसक आंदोलन, तेथील शासन व एलटीटीईमधील यादवी युद्ध आणि नेपाळमधील उत्स्फूर्त लोकशाही क्रांती व माओवाद्यांचे अतिरेकी लढे या घडामोडी घडल्या. या साऱ्या घटना, घडामोडी आंदोलने, लढे समजून घेत असताना ‘आपण’ आणि ‘ते’ इतर नेमके कोण आहेत याचे निश्चित आकलन होणे अगत्याचे आहे असे लेखकाचे प्रतिपादन आहे. त्याचबरोबर न्यायव्यवस्था याविषयी विविध दृष्टिकोन, राजकारणाचे अनेक ठिकाणचे पैलूही समजून घ्यायला हवेत. यासाठी मानववंशशास्त्र ही सुयोग्य विद्याशाखा आहे व अलीकडच्या काळात त्या विद्याशाखेची कामगिरी लक्षणीय आहे असे लेखकाने आवर्जून म्हटले आहे.
राजकीय मानववंशशास्त्रामधील राजकीय भाग काय असतो हे लेखकाने दुसऱ्या प्रकरणात विशद करून सांगितले आहे. १९८० च्या दशकात तामीळनाडूचे सिनेअभिनेते व राजकारणी एम. जी. रामचंद्रन यांच्याबद्दल तामीळ जनमानसात भक्ती, प्रभाव, आकर्षण कसे होते हे स्पष्ट केले आहे. त्यांच्या निधनानंतर  २० लाख शोकाकुल स्त्री-पुरुष, ३१ आत्महत्या, असंख्य तरुणांनी करून घेतलेले मुंडण असे शोकप्रदर्शन तामीळ जनतेने केले, याचा तपशीलही येथे आहे. १९९० मध्ये भारतीय जनता पक्षाचे नेते लालकृष्ण अडवाणी यांची रथयात्रा, १९९३ नंतर लालूप्रसाद यादव यांना पाच वेळा झालेली अटक या वेळी व्यक्त झालेली लोकभावना याचीही माहितीही दिली आहे. हे सारे वर्तन राजकीय होते. प. बंगालमध्ये अरिल्ड रुड या मानववंश शास्त्रज्ञास वेगळा अनुभव आला. राजकारण म्हणजे घाणेरडे काम, तत्त्वशून्य. चारित्र्यवान माणसे सौदेबाजीचा व अप्रामाणिकतेच्या व्यवसायाला हात देखील लावणार नाहीत.  यातून  राजकीय विचारसरणी व राजकीय एकात्मता या दोन्हींचा अभाव दिसून येत आहे, असे  त्यास वाटते
‘संस्कृती, राष्ट्र आणि दैन्य’ या प्रकरणात राष्ट्रवादासंबंधी म्हटले आहे, की राष्ट्रवाद ही एक राजकीय शक्ती आहे व ती स्वत:च्या सर्व आविष्कारासंबंधी अस्मितेबद्दल आग्रहपूर्वक प्रतिपादन करते. ती शक्ती वारंवार खूप जुन्या भूतकाळासंबंधी आठवण देत असते पण ते तपासांती नवीनच आहे असे वाटत असते. राष्ट्रवादाच्या मानववंशशास्त्राच्या गर्भित अर्थासंबंधी लिहिताना लेखकाला असे समजून आले की, श्रीलंकेतील सर्व विचारसरणीचे राष्ट्रवादी ‘संस्कृती’ च्या संकल्पना वापरत होते आणि त्या संकल्पना मानववंशशास्त्रीय वापरातील संकल्पनाशी मिळत्याजुळत्या, सारख्या होत्या पण डिसेंबर २००५ मध्ये भरलेल्या द्वैवार्षिक आंतरराष्ट्रीय श्रीलंकन अभ्यास परिषदेतील एका शोधनिबंधात म्हटले होते. ‘‘श्रीलंकन मानववंशशास्त्र निर्वसाहतीकरण प्रक्रियेतून गेले नाही आणि सहजपणे ते उग्र वासाहतिक मार्गात घसरले.. येथे स्थानिक वास्तवतेचे अत्यंत चुकीचे अर्थ काढले जातात व ते मुख्यत: बौद्ध अभ्यासाचे विषय होतात’’ त्यामुळे वसाहतीनंतरच्या मानववंशशास्त्रासंबंधी प्रखर व दूरवर टीकाटिप्पणी केली जात आहे.
‘कार्यरत लोकशाही’चे विवेचन करताना लेखकाने लंकेतील सार्वजनिक निवडणुकीतील एका खेडय़ासंबंधीचे विश्लेषण केले आहे. राजकीय कर्मकांड, प्रसंग, घटना यांच्या आधारे हे विश्लेषण आहे. राजकीय कर्मकांड म्हणजे मतदारांना भेटणे, त्यांना एकत्र आणणे, सबलांना, प्रभावी माणसांना दुर्बलांना आश्वासनपूर्वक निश्चित करणे. प्रत्येक वेळी उत्तर असते ते कर्मकांडाच्या बाहेर, सामाजिक जीवनात काही घवघवीत रोख असे उपलब्ध करून देणे आवश्यक असते. निवडणुकांत अस्मितांचे मतभेदांचे नाटक असते. १९८० च्या दशकातील श्रीलंकेमधील खेडय़ातील राजकारणाचे मूल्यमापन करताना स्थानिक व बौद्धिक शहाणपणापेक्षा वेगळे असे शहाणपण पाहावयास मिळाले असे लेखक जोनाथन स्पेन्सर म्हणतात. ‘पक्षीय राजकारणामुळे खेडय़ात ‘विभाजन’ झाले आहे. पूर्वी खेडय़ातील वातावरण सौहार्दपूर्ण व ऐक्याचे होते, असे एम. एस. रॉबिनसन आपल्या ग्रंथात म्हणतात. लेखक ओ स्पेन्सर म्हणतात, की राजकारण जर खेडय़ात आले नसते, तर खेडय़ातील जनसामान्यांना ते नवीन तयार करावे लागेल. खेडय़ातील पूर्वीपासून असलेल्या मतभेदांना, भिन्न गटांना राजकारणामुळे एक नवीन शैली प्राप्त करून दिली आहे.
‘राज्यशासन व हिंसा’ या प्रकरणांत लेखकाने १९८३ मधील श्रीलंकेतील हिंसाचार, १९८४ मधील दिल्लीतील हिंसक हल्ले, त्यामागची परिस्थिती व विचारसरणी यासंबंधी विस्ताराने विश्लेषण केले आहे. दिल्लीतील हिंसाचारांत तीन प्रकारचे सार्वभौमत्व होते. कायद्याच्या नावाखाली दंगेखोरांना साहाय्य करणारे पोलीस, इंदिरा गांधींच्या मृत्यूविषयी दंगेखोरांना दिले जाणारे राष्ट्रीय आवाहन आणि स्थानिक राजकारणातील गटांचे, समूहांचे व दैनंदिन हिंसेचे ‘तात्त्विक बहुविधता, आचारातील बहुविधता’ आणि राजकारण व विरोधी राजकारण यासंबंधी विवेचन, विश्लेषण. प्रतिपादन शेवटच्या दोन प्रकरणांत लेखकाने केले आहे. पुस्तकाच्या शेवटी लेखक प्रो. जोनाथन स्पेन्सर यांनी,  ‘आत्मज्ञानात रुतलेले’ व ‘स्वत:च्या व्याख्यांची पद्धतशीर तपासणी आवश्यक असलेले’ राजकीय मानववंशशास्त्र ३० वर्षांनी पुनरुज्जीवित झाले, याबद्दल समाधान व्यक्त केले आहे! पुस्तक वाचल्यावर अभ्यासकांना ते सार्थ वाटेल.
‘अँन्थ्रपॉलॉजी, पॉलिटिक्स अँड द स्टेट’
- जोनाथन स्पेन्सर
केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, २००७,
पृष्ठे २०३, किंमत  १७.९९ पौंड