ढगांची दुनिया! : ‘पाऊस’खुणा Print

अ‍ॅड. सीमंतिनी नूलकर ,बुधवार, २६ सप्टेंबर २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
alt

झाडे असोत, पशुपक्षी असोत, मनुष्य असो. काजलकाळय़ा मेघांची वाटुली पाहिली नाही, असे होतच नाही. सरत्या उन्हाळय़ापासून मेघांची साथसंगत सुरू होते ती परतीच्या मान्सूनपर्यंत!
ढग हा शब्द खरेतर किती रूक्ष आहे. पण हेच ढग-हेच मान्सूनचे मेघ-भारतीय उपखंडाचे वैशिष्टय़ आहे. मान्सून भटकंतीत या आकाशीच्या पाऊसखुणा आवर्जून अनुभवाव्या! जाणीवपूर्वक अनुभवाव्या!
‘मौसिन’ या मूळ अरबी शब्दावरून ‘मान्सून’ हा शब्द रूढ झाला. मौसिन म्हणजे ‘वर्षांतून एकदा येणारा’ -ऋतू-पाऊसकाळ-मान्सून!
आकाशपटावर मेघरेखा उमटायला लागल्या, मेघज्योती प्रकाशू लागल्या, की पर्जन्यनांदी सुरू होते. मेघरेखा, मेघज्योती, मेघप्रभा म्हणजे वीज! घनघनमाला नभात दाटून यायला लागतात. पण या घनमाला म्हणजे काही नुसतेच काळे ढग नव्हेत. मेघांचेही वेगवेगळे रंग आणि त्यांचे अन्वयार्थ असतात. कसे असतात हे मेघ?
कृष्ण कुणी - काजळीच्या शिखरावाणी
नील कुणी - इंद्रमण्याच्या कांतिहुनी
गोकर्णी - मिश्र जांभळे, तसे कुणी!
नील, गोकर्णी, कृष्ण या सगळय़ा सावळय़ा छटा. पण या कृष्ण रंगाचीही मजा आहे. पुरंदरदास या कृष्णरंगाला म्हणतो, ‘‘कावेरी रंग!’’ कृष्णमेघाचा श्यामवर्ण म्हणावा तर तो काळसर नव्हे! श्यामवर्ण म्हणजे ‘अतासी पुष्पांचा’ (’linseed) नीलवर्ण!
कालिदासाला तर त्याचा सखा ‘मेघदूत’, ताज्या जास्वंद फुलासारखा भासला. कधी या मेघांवर मोत्याची झाक असते, कधी गुलाबपाकळीचे ’lustre असते. तर कधी त्यात लाल कमळाचे सौंदर्य खुलते. मेघांचे रंग, आकार, पाऊस धारण करण्याची क्षमता, अशा अनेक निकषांवरून मेघांना कित्येक समांतर शब्द आहेत. जलद, पयोद, वारिवाह, अंबूवाह, वारिधर, जीमूत.. वगैरे!
लहानपणी एक चाळा असतो, ढगांमध्ये आकार शोधण्याचा. कधी हत्ती दिसतो, कधी सुसर, कधी मासा. पण पोरखेळ म्हणून दुर्लक्षण्याचा हा विषय नाही. निसर्गनिरीक्षणातून, विशेषत: ढगांचे रंग, आकार, दिशा, विजा, गडगडाटाचा आवाज यावरून पावसाचे भाकीत करण्याचे एक शास्त्र आहे. पद्धती आहे. आंतरिक्ष पद्धती! (भूमीवरील पशू, पक्षी वगैरेंशी संबंधित गोष्टींवरून भाकीत करतात ती भौम पद्धती).
वराहमिहिराने कित्येकशे वर्षांपूर्वी हे नोंदवले आहे आणि तेच १८८७ मध्ये अ‍ॅबरक्रॉम्बी हिल्डब्रँडसनने ‘नव्याने’ नोंदवले.
alt
सांध्यसमयी ढगातून दृगोच्चर होणारे मासा, कासव, सुसर हे आकार भरपूर पाऊस दर्शवतात. सूर्याला आच्छादून टाकणाऱ्या झाडासारख्या ढगाचे दर्शन झाले. विशेषत: शेंडा पांढरा, मध्ये नीलवर्ण असे, तर ते अतिवृष्टीचे द्योतक! अशा आकाराला फार सुंदर नाव आहे ‘अभ्रतरू!’
ईशान्य दिशेचे ढग उत्तम धनधान्याचे निर्देशक, तर नैऋत्येचे धान्यनाशाचे! मेघांच्या गडगडाटातून, मोराचा केका, बेडकाचा आवाज भासमान झाला तर भरपूर पाऊस अपेक्षित असतो.
मेघांना गर्भधारणाही होते. ही गर्भधारणा कोणत्या मासात, कोणत्या नक्षत्र मार्गात झाली. ही बाब फार ‘मायने’ रखते. त्यावरून किती पाऊस पडेल, किती दिवसांनी पडेल आणि किती दिवस पडेल, याचे अनुमान बांधता येते.
अशा या आकाशीच्या पाऊसखुणा! आसमंतात हिरवे काहूर माजवणाऱ्या!
शान्ता शेळके यांची एक लावणी आहे-
हिरव्या रंगाचा छंद, राया पुरवा
हिरव्या पालखीत मला मिरवा
मान्सूनची चाहूल लागल्यापासून जोपासलेला हा हिरवा छंद! या पावसाळी भटकंतीमध्ये  आपण आकाशातले रंग, फुलांचे बहर, कीटकांचे ऑर्केस्ट्रा, ओल्या मातीचे गंध अनुभवले. हिरव्या पालखीतली ही मिरवणूक आज संपत आहे.