मावळची शिर्काई! Print

alt

अभिजित बेल्हेकर, This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
‘मावळ’ म्हटले की, दरी-खोरी, शिवरायांचे गड-कोट, या बारा मावळांच्या साक्षीने त्यांनी गाजवलेला पराक्रम असे सारे एका क्षणात पुढे येते. अशा या साऱ्या मावळची देवी म्हणजे शिरकोलीची शिर्काई!
पुण्याच्या पश्चिमेला वेल्हे-मुळशी तालुक्यांच्या मधोमध मोसे खोरे आहे. ८४ गावांचा हा मुलुख. इतिहासातील पासलकर, शिर्के, पडवळ, कदम, मानकर, केळदकर आदी घराण्यांची ही कर्म आणि कर्तृत्वभूमी. अशा या मावळातच पानशेत धरणाच्या अगदी शेपटीकडे शिरकोली नावाच्या छोटय़ाशा गावात साऱ्या मावळाची कुलदेवता शिर्काई वसली आहे. नवरात्र सुरू झाल्याने जागोजागीची शक्तिपीठे  आता फुलून जातील. याच पाश्र्वभूमीवर आपण आज आडवाटेवरील, अनोख्या शक्तिस्थळाच्या भटकंतीला जाऊयात.
alt
शिरकोलीला जायचे असेल तर आधी पुण्याजवळच्या पानशेतला पोहोचावे लागते. इथून डोंगर-दरीतून एक रस्ता थेट या गावापर्यंत गेला आहे. अंतर २२ किलोमीटर. कधीकाळी शासनाच्या धडक योजनेतून तयार झालेल्या या ‘बेधडक’ रस्त्यावरून जाणे मात्र दिव्य आहे. पुण्यातील स्वारगेट स्थानकावरून दुपारी साडेतीनच्या दरम्यान या शिरकोलीसाठी एक एसटी बस सुटते. पण प्रवास आणि शिरकोलीचे दर्शन याचा विचार करता ही बस गैरसोयीचीच ठरते. यापेक्षा स्वत:च्या वाहनाने जात नाहीतर एसटीने पानशेतला पोहोचत धरणाच्या आतील गावांसाठी सुटणारी एखादी लाँच पकडली की आपण तासाभरात थेट शिरकोलीच्या दारात उतरतो. घिवशी, वडघर, आंबेगाव खुर्द-बुद्रुक, गोंडेखेल, कोशीमघर अशा निसर्गसंपन्न गावांचे दर्शन घडवत जाणारा हा प्रवास वेगळ्याच जगात घेऊन जातो. सोबतीला निळाशार जलाशय आणि त्याच्या दोन्ही तीरावरची हिरवाईही मनाला सुखावत असते.
पूर्वी शिरकोलीसाठी आंबी नदीकाठाने सरळ वाट होती. १९६० साली या आंबी नदीवर पानशेत धरण साकारले आणि या भागाचा सारा भूगोलच बदलला. उणीपुरी २३ गावे या धरणात बुडाली. शिरकोली वाचले पण साऱ्या मावळचे भूषण असलेल्या गावालगतचे प्राचीन शिर्काईचे मंदिर आणि तिच्यालगतचा घाट मात्र बुडाला. मंदिर, तट, तटाला दरवाजे, सोबतीला नदीकिनारी घाट आणि भोवताली देवराई! अशी या शिर्काई मंदिराची रचना होती. हा परिसर पाण्याखाली जाणार म्हणून गावक ऱ्यांनी इथल्या सर्व देवतांची वर गावात नव्या मंदिरात स्थापना केली. शिरकोलीत शिर्काईच्या दर्शनासाठी आपण येतो ते या नव्या मंदिरातच! नवे मंदिर आणि प्राचीन मूर्ती असा विरोधाभास पाहताना जरा गोंधळल्यासारखे होते. पण यातही नजर खिळून राहते ती त्या शिर्काईवर! एका अद्भुत-अलौकिक देवतेचेच ते दर्शन!
महिषासुरमर्दिनी
alt
अष्टभुजांची ही महिषासुरमर्दिनी! यापैकी सात हातांमध्ये अनुक्रमे शंख, चक्र, धनुष्य, गदा, खङ्ग, परशू आणि बाण ही आयुधे आहेत, तर आठव्या हातात एका दैत्याला उचललेले आहे. दुसरीकडे पायाखाली महिषासुर आहे. मूर्तीचा ताल-तोल, कलाकुसर, रेखीवपणा हे सारे थक्क करून सोडणारे. मूर्तीभोवतीची वेलबुट्टीतील नक्षी, मध्यभागीचा कीíतमुख, डोक्यावरचा मुकुट आणि प्रभावळ हे सारेच या कलेची श्रीमंती प्रगट करणारे आहे.
या मूर्तीचे कोरीव काम जेवढे सुंदर तेवढीच त्यासाठी वापरलेली शिळाही निराळी. बहुधा ती अन्य ठिकाणहून आणून त्यावर ही मूर्ती कोरलेली असावी. पण या मूर्तीवरही भंजकांची वक्रदृष्टी पडल्याचे दिसते. भंगलेली ही मूर्ती सध्या तांब्याच्या पट्टीने सांधली आहे. या शिर्काईसमोरच वाघावर स्वार वाघाई (महालक्ष्मी) आणि मोरावर स्वार मानाई (सरस्वती)चीही प्राचिन मूर्ती आहे.
प्राचीन मंदिर
शिर्काईचे दर्शन झाल्यावर नदीकाठच्या तिच्या प्राचिन मंदिराकडे वळावे. रायगडावरची गडदेवता शिर्काई साऱ्यांच्याच परिचयाची आहे. त्या देवीचेच हे मूळस्थान! धरणाच्या काठावर आलो की मुख्य मंदिर आणि काही प्रमाणात तग धरून असलेला तट समोर येतो. साधारण मार्चनंतर मंदिराचा हा भाग पूर्णपणे उघडा पडतो.
मंदिर हेमाडपंती. पंधराव्या शतकाच्या आसपास कधीतरी निर्माण झालेले. एका बाजूला बांबूची देवराई तर दुसऱ्या हाताला धरणाचा निळाशार जलाशय! खरेतर ऐतिहासिक बांधकामापेक्षा त्याच्या भोवतालचा हा निसर्गच सुखावून टाकतो.  
alt
हा सारा परिसर धरणात जाण्यापूर्वीचे, म्हणजे १९६० सालचे, या मंदिरासंबंधीचे एक वर्णन मिळते. ते असे.. ‘आंबी नदीच्या काठावर हे देवस्थान. जिथे शिरकाई, मानाई आणि वाघाईची मंदिरे. यातले शिरकाईचे रेखीव. तिचे शिखर तर साऱ्या मावळात अद्वितीय. संपूर्ण मंदिराला तट. या तटालाच उत्तर, दक्षिण आणि पूर्व दिशांना दरवाजे. मंदिराभोवती घाट, बगाडाचा खांब, देवरहाटी! भोवताली भातखाचरे आणि आंबी नदीचे खळाळते पाणी. भाविकांपासून आल्या-गेल्या पांथस्थांपर्यंत साऱ्यांनाच प्रसन्न करणारे..दोन घटका थांबायला लावणारे!’
आज पन्नास वर्षे झाली पण शिरकोलीच्या रहाळात आलो आणि बांबूच्या देवराईत झाकलेले मूळ मंदिर पाहिले, की आजही हाच अनुभव येतो.
दरवर्षी हे मंदिर धरणात बुडते आणि त्या जलाभिषेकातून नितळ होत पुन्हा बाहेरही येते. शिरकोली आणि या मंदिराच्या जुन्या आठवणी काढत अनेकजण या वेळी गावाकडे धाव घेतात. पुन्हा हे सारे वैभव डोळे भरून पाहतात.
सण-उत्सवांच्या निमित्ताने त्या-त्या देवांच्या स्थळी भक्तांची गर्दी नेहमीच उसळत असते. पण अनेकदा अशा ठिकाणी या गर्दीने तिथला देवही पळून गेल्यासारखा वाटतो. मग अशावेळी या रुळलेल्या वाटांवरील यात्रेत अडकण्यापेक्षा शिरकोलीसारख्या आडवाटेवर गेलो की, तिथल्या निसर्गशिल्पात या देवतेचे खऱ्या अर्थाने दर्शन नक्की घडते!