नाट्यरंग : रसिकानुनयी संगीत मैफल Print

रवींद्र पाथरे

मराठी संगीत रंगभूमीला ललामभूत ठरलेल्या बालगंधर्वाचे हे शतकोत्तर रौप्यमहोत्सवी जन्मवर्ष. तर त्यांच्या ‘गंधर्व संगीत मंडळी’चे हे शताब्दी वर्ष. हे दोन्ही सुवर्णयोग साधून यंदा त्यांच्या गान-अभिनयाने नटलेली संगीत नाटकं आवर्जून रंगभूमीवर आणली जात आहेत. अशाप्रकारे बालगंधर्वाप्रती आदर व्यक्त करत असतानाच संगीत नाटकाला महाराष्ट्र शासनाने देऊ केलेले घसघशीत अनुदानही याला काही अंशी कारणीभूत आहेच. आधुनिक मराठी नाटकाची वैभवपताका म्हणून जी संगीत रंगभूमी आजवर वाखाणली गेली, तिची आज पार दुरवस्था झाली आहे. या पाश्र्वभूमीवर आपला हा अनमोल ठेवा जतन करणं हे शासनाचं कर्तव्यच आहे. त्यामुळे शासनाने संगीत रंगभूमीला अनुदान देण्यात काहीच अनुचित नाही. परंतु जी मंडळी हे अनुदान घेतात, त्यांनीही काही पथ्यं जरूर पाळायला हवीत. पेन्शनीत निघालेली नटमंडळी घेऊन संगीत रंगभूमीचा सुवर्णकाळ पुन्हा आणता येणार नाही, हे त्यांनी बरीक लक्षात घ्यायला हवे. आणि शासकीय अनुदानासाठीच जर या मंडळींचे बालगंधर्वप्रेम उतू जात असेल तर त्यांचा हा हेतू ध्यानी घेऊन शासनानेही आंधळेपणानं अशांना अनुदान देऊ नये. मग भले संगीत रंगभूमी अस्ताला गेली तरी चालेल; पण तिचं असं ‘कलेवर’ पाहण्याचं दुर्भाग्य आजच्या पिढीच्या माथी मारू नये. अशानं आधीच संगीत रंगभूमीबद्दल गैरसमज बाळगणाऱ्या या पिढीच्या मनात तिच्याबद्दल अधिकच कटु भावना निर्माण होईल. असो.
तर सध्या दोन-दोन ‘संगीत सौभद्र’ रंगमंचावर अवतरली आहेत. पैकी एक आहे मुंबईच्या ‘ओम नाटय़गंधा’ या संस्थेचं. त्यात विक्रान्त आजगावकर हे बालगंधर्वानी गाजवलेली सुभद्रेची भूमिका साकारतात. बालगंधर्वाच्या काळात स्त्रिया नाटकांतून कामं करत नसल्यानं तेव्हा स्त्री-भूमिकाही पुरुष नटच साकारत असत. त्याचा वानवळा या ‘सौभद्र’मध्ये देण्याचा बऱ्यापैकी यशस्वी प्रयत्न केलेला आहे. त्याचबरोबरीनं संगीत नाटकातील ‘नाटय़’ आणि ‘संगीत’ यांचा तोलही या प्रयोगात सांभाळला आहे.  पुण्यातील ‘राहें’ निर्मित ‘संगीत सौभद्र’मध्ये तगडी गायक कलावंत मंडळी घेऊन ‘सौभद्र’चं प्रमुख आकर्षण असलेली गाणी आणि त्यांचं रसिकांवरचं गारुड पुनश्च आजमावण्याचा प्रयत्न केल्याचं जाणवतं. ‘रसिकानुनयी सौभद्र’ असं या प्रयोगाचं वर्णन केलं तर ते अतिशयोक्त ठरू नये.
‘राहें’ संस्थेच्या ‘संगीत सौभद्र’मध्ये ‘बालगंधर्व’ या अलीकडे गाजलेल्या चित्रपटात ज्यांच्या आवाजात चित्रपटातले बालगंधर्व गायले होते, त्या गायक आनंद भाटे यांनाच कृष्णाच्या भूमिकेत उभं करून रसिकांना संगीत मेजवानी देण्याचा घाट घातलेला आहे. त्यांच्याव्यतिरिक्त यात गायक कलावंतांची मोठीच्या मोठी फौजच आहे.. राहुल देशपांडे, अजय पूरकर, अस्मिता चिंचाळकर, दीप्ती माटे. स्वाभाविकपणेच या ‘संगीत सौभद्र’मध्ये गाण्यांची रेलचेल असणार, हे गृहीतच होतं. तथापि, ‘सौभद्र’चा पहिला संपूर्ण अंक हा संगीत मैफलीसारखा सादर होत असल्यानं त्यात ‘नाटय़’ कुठं आहे, असा प्रश्न सजग प्रेक्षकाला हमखास पडेल. अर्थात् ‘सौभद्र’च्या या प्रयोगाला येणाऱ्या प्रेक्षकांची मानसिकताही आपण नाटय़संगीताच्या मैफिलीलाच आलेलो आहोत, तेव्हा कान आणि मन तृप्त होईतो गाणं ऐकायचं, अशीच असल्यानं त्यांची फर्माईश या ‘सौभद्र’मध्ये यथासांग पुरविली जाते. श्रोत्यांची ‘वन्स मोअर’ची प्रत्येक दाद ‘सर ऑंखों पर’ घेऊन कलावंतांकडून पुनश्च पदं गायली जातात. अशानं नाटकाचा तोल जातो, वगैरे गोष्टी नजरेआड केल्या गेल्या आहेत. प्रेक्षकांनाही याची फिकीर दिसत नाही. दुसऱ्या अंकातही हे ‘फर्माईश’ प्रकरण सुरूच राहत असलं तरी बऱ्याच अंशी या उत्तरार्धात नाटय़ात्म प्रसंग(ही!) रंगतीनं सादर होतात. त्यामुळे ‘सौभद्र संगीत मैफली’ला थोडा चाप बसला आहे.  
बलरामानं आपली बहीण सुभद्रा हिचं तिच्या मनाविरुद्ध दुर्योधनाशी ठरवलेलं लग्न डावपेचानं मोडून, तिनं ज्याला मनोमनी वरलं होतं त्या अर्जुनाशी तिचं लग्न लावून देण्यासाठी कृष्णानं लढवलेल्या नाना हिकमतींची रंजक गोष्ट म्हणजे ‘संगीत सौभद्र’ होय. कृष्णाच्या या ‘नाटका’त ‘भूमिका’ वठविणाऱ्यांना मात्र त्याच्या ‘कृष्णलीलां’(चांगल्या अर्थानं!)चा पत्ता नसतो, ही खरी या नाटकातली गंमत! त्यामुळे ‘संगीता’बरोबरच यातलं ‘नाटय़’ही तितकंच प्रभावी असायला हवं. परंतु ‘राहें’च्या या प्रस्तुतीत हा विवेक हरपल्याचं दिसतं.
सुरुवातीलाच म्हटल्याप्रमाणे या ‘संगीत सौभद्र’चं बलस्थान आहे- त्यातली दादा गायक मंडळी! त्यामुळे नाटय़संगीताच्या चाहत्यांना गाण्यांची अक्षय मैफल अनुभवावयास मिळते. ‘नमुनि ईशचरणा’, ‘नभ मेघांनी आक्रमिले’, ‘राधाधरमधुमिलिंद जय जय’, ‘लग्नाला जातो मी..’, ‘बहुत छळियले नाथा’, ‘वद जाऊ कुणाला शरण गं’, ‘बलसागर तुम्ही वीरशिरोमणी’, ‘जरतारी लाल शालजोडी’, ‘अरसिक किती हा शेला’, ‘नच सुंदरी करू कोपा’, ‘कोण तुजसम मज सांग गुरुराया कैवारी माझा’, ‘पांडुनृपति जनक जया’, ‘बहुत दिन नच भेटलो सुंदरीला’, ‘प्रिये पहा रात्रीचा समय सरूनी..’, ‘व्यर्थ मी जन्मले थोर कुळी’, ‘ज्यावरी मी विश्वास ठेविला’, ‘पावना वामना या मना’, ‘किती किती सांगू तुला’ यासारख्या अवीट गोडीच्या पदांची ही मैफल तशीही कधी संपू नयेसं वाटत राहतं खरं; परंतु आपण ‘संगीत सौभद्र’ नाटक पाहतो आहोत, हे ध्यानी आल्यावर मात्र नाटकाच्या फुटपट्टय़ा लावणं भाग पडतं. आणि त्यांत हा प्रयोग उणावतो. दिग्दर्शक निपुण धर्माधिकारी यांनी संगीत आणि नाटय़ाचा तोल सांभाळण्याची सख्त ताकीद कलाकारांना द्यायला हवी. कारण या नाटकाची संपादित रंगावृत्तीही त्यांचीच आहे. समांतर रंगभूमीवर काम केलेल्या निपुण धर्माधिकारी यांना असा प्रेक्षकानुनय नक्कीच मान्य नसणार.
करण थत्ते (रंगभूषा) आणि कल्याणी कुलकर्णी (वेशभूषा) यांनी आपली कामगिरी बिनचूक पार पाडली आहे. केवूर गोडसे यांच्या सूचक, सांकेतिक नेपथ्यामुळे ‘सौभद्र’च्या या प्रयोगातील ‘नाटय़ा’चा अभाव विशेष जाणवतो. आदित्य ओक यांनी नाटय़ांतर्गत भावभावना आणि घटना-प्रसंगांतील संघर्षक्षणांना उचित पाश्र्वसंगीताद्वारे उठाव दिलेला आहे.  हे गायक कलाकारांचं ‘सौभद्र’ आहे याची ठायी ठायी जाणीव करून देण्यात आणि रसिकांचे कान अन् मन तृप्त करण्यात यातल्या कलाकारांनी कसलीही कसर सोडलेली नाही. विशेषत: आनंद भाटे यांनी रंगविलेला मिश्किल कृष्ण पूर्वार्धात नाटय़संगीताची मैफल गाजवीत असला तरी दुसऱ्या अंकात नट म्हणूनही त्यांना सूर गवसला आहे. त्यांच्या गाण्याबद्दल आम्ही पामरे काय बोलावे? राहुल देशपांडे यांनी सूत्रधार आणि नारदाच्या भूमिकेत आपल्या हिश्श्याची दाद ठोक वसूल केली आहे. अजय पूरकरांचा अर्जुन पुरेसा छाकटा आहे. ते गातातही आक्रमक! अस्मिता चिंचाळकर यांनी सुभद्रेचं दु:ख, त्रागा, भ्रमनिरास आणि विरक्ती हे सगळे भाव गाण्यांतून मूर्त केले आहेत. दीप्ती माटे यांची रुक्मिणी नाकावर फणकारा असलेली अन् तितकीच लाघवी. त्यांनीही आपल्या वाटय़ाची गाणी चोख वाजवली आहेत. चिन्मय पाटसकर यांनी बलरामाचं भोळेपण आणि कृष्णाच्या चाली न ओळखता येण्यातली हतबलता छान दर्शविली आहे. अनुजा वर्तक (कुसुमावती) आणि तेजस दंडगव्हाळ (घटोत्कच) यांनी त्यांना चोख साथ दिली आहे.
एकुणात, हे ‘सौभद्र’ नाटक म्हणून नसलं, तरीही संगीत मैफल म्हणून आपल्याला नादावतं, नक्की.