संजय उवाच : बदल Print

डॉ. संजय ओक , रविवार ,७ ऑक्टोबर २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
alt

आयुष्यामधील होणारा कोणताही बदल हा जीवनातील एक मलाचा दगड ठरतो. मग तो बदल व्यक्तीच्या राहणीमानातला असो, काम करण्याच्या ठिकाणी असो किंवा कामाच्या पद्धतीमध्ये असो; माणसाचे मन बदल चटकन् स्वीकारत नाही, हेच खरे. कारण वर्षांनुवर्षें चालत आलेल्या गोष्टींची त्याला सवय झालेली असते. त्याच्या मनाचा विरोध हा पडलेल्या सवयींना मोडण्यासाठी असतो.

हा लेखांक लिहिण्याचे कारण म्हणजे आपण सर्वानी वृत्तपत्रांतून वाचलेला मी माझ्या वैयक्तिक आयुष्यात स्वीकारलेला बदल! २६ वष्रे सार्वजनिक आरोग्यक्षेत्रात काम केल्यावर अभिमत विद्यापीठाच्या कुलगुरूपदाचा स्वीकार करणे हा माझ्यासाठी फार मोठा बदल आहे. कारण हा बदल केवळ काम करण्याच्या मक्त्यात नव्हे, तर कामाच्या स्वरूपात आणि त्याच्या कार्यपद्धतीतही होता. आजवर अनेक निर्णय मी माझ्या हृदयापासून घेतले; पण हा एक निर्णय मात्र मी माझ्या डोक्यापासून घेतला. आपल्यापकी अनेकांवर आयुष्यामध्ये बदल स्वीकारण्याचे क्षण येत असतील. हे क्षण साजरे करणे आपल्याला सोपे जावे यासाठी आज बदलावरच विचारमंथन करण्याचे ठरविले आहे.
बदल म्हणजे नक्की काय, तर ज्या गोष्टी उजव्या-डाव्या दोन्ही हातांनी शिताफीने वर्षांनुवर्षें करण्याची सवय लागलेली असते, ती बदलण्याचा प्रसंग. आजवर अनेक गोष्टी प्रतिक्षिप्त क्रियांसारख्या घडत असतात. त्यासाठी मेंदूला सूचना देण्याची किंवा विचार करण्याची आवश्यकता नसते. जेवण झाल्यावर वॉश बेसिनसमोर उभे राहून नळ सोडून हात धुवावे इतक्या सहजतेने गोष्टी घडत असतात. हात धुतल्यावरही आईच्या चार शिव्या खाल्ल्या तरीसुद्धा स्वयंपाकघरात राबणाऱ्या आईच्या पदराला हात आणि तोंड पुसल्याशिवाय ज्या मुलाला समाधान लाभत नसते तोच मुलगा काल परक्या घरात आलेल्या मुलीच्या पदरापाठी फिरतो, हा बदल आईला स्वीकारणे जड जाते. जे घरात घडते तेच नोकरीतही घडते. तीन-चार वर्षांनंतर नवा बॉस म्हणजे नवे राज्य. आता काम तेच राहते, पण कार्यपद्धती बदलते. आपली अवस्था बिकट होते. कारण ‘जुने जाऊ द्या मरणालागुनी’ इतक्या सहजतेने जुने विसरता येत नाही. दातात अडकलेल्या खोबऱ्याच्या तुकडय़ासारखे ते आपल्याला पुन: पुन्हा टोचत राहते आणि ते काढण्याचा केविलवाणा प्रयत्न करणारी जीभ पुन: पुन्हा तिथेच वळते. पण नेमके इथेच आपण बदलणे गरजेचे आहे. वैद्यकीय क्षेत्रामध्ये ’learning and unlearning  हे दोन स्वतंत्र विचार आहेत. मी जेव्हा दुर्बणि शस्त्रक्रियेला प्रारंभ केला तेव्हा पोट न उघडल्यामुळे इतकी वर्षे पोटातील अवयव हातात घेण्याची सवयच सुटली. गाठ मारताना ती हातातील आयुधांचा वापर करून मारायची आहे, हे लक्षात येण्यापूर्वी बोटे वळत असत. मग त्या बोटांना सांगावे लागले- ‘अरे, आता बदल स्वीकारा.’ आणि हा बदल हळूहळू अंगवळणी पडत गेला.
अनेकांना बदल स्वीकारणे सहजसाध्य होत नाही. मग ते त्रागा करतात. ऑफिसमधील राग घरात काढतात किंवा घरातील नराश्य ऑफिसमध्ये प्रतिबिंबित होते. याचा परिणाम तुम्हाला केवळ स्वत:लाच नाही, तर तुमच्या जवळच्या इतरांनाही तुम्ही शनिमहाराजांसारखे भासू लागता. म्हणून बदल होण्यापूर्वी तो प्रत्यक्ष अमलात आणण्याबाबत तुमच्या मनामध्ये तो घडून यायला हवा. मी माझ्या काही आग्रहांना मुरड घालीन, मी नव्याचा हसतमुखाने आणि शांतीप्रसाराचा स्वीकार करीन. माझे मन कलुषित होऊन बदलाकडे बघणार नाही, हे आपण आपल्याच मनाला शंभर वेळा बजावायला हवे. बदल होताना तंत्र बदलावे, पण तत्त्वे बदलू नयेत. तुमचा मूळचा गाभा हा अभेद्यच राहील आणि ही तटबंदी जुने बदलल्यामुळे ढासळणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक. तुम्ही कसे आहात, याकडे नवी वाटही डोळे लावून बघत असते, हे विसरू नका. आणि त्यामुळेच होणाऱ्या बदलाकडे सकारात्मक, सक्रिय आणि सद्हेतुपूर्वक पाहणे हे सर्वानाच सुखी करणारे ठरते.
मी हा असा नवा बदल खूप विचारपूर्वक स्वीकारला. दहा वर्षांपूर्वी दुर्बणि शस्त्रक्रिया स्वीकारली तेव्हाही मला माझ्या मनाला आणि हाताला बजावायला लागले होते. आता पाळी माझ्या मेंदूची आहे. आणि म्हणूनच अखंड धडधडणाऱ्या माझ्या हृदयाने माझ्या मेंदूला सांगितले-
‘मं जिंदगी का साथ निभाता चला गया
हर फिक्र को धुएँ में उडाता चला गया..’