बोधिवृक्ष : जाणणं हीच परिपूर्ती Print

विमला ठकार ,शनिवार , ११ ऑगस्ट २०१२

माणसाचा जाणण्यावर विश्वास नाही. त्याचा करण्यावर विश्वास आहे. करण्याची आवश्यकता भौतिक स्तरावर आहे. शरीराला व्यायाम द्यावा लागतो, म्हणजे व्यायाम करावा लागतो. निर्वाहाकरिता, काही वृत्ती पाहून, व्यवसाय पाहून वित्तार्जन करावं लागतं, पैसा कमवावा लागतो. बुद्धीला विषय शिकवावे लागतात, ज्ञान द्यावं लागतं. इंद्रियांना प्रशिक्षित, ट्रेन करावं लागतं. तेव्हा करण्याचं क्षेत्र फार विस्तृत आहे. भौतिक, मानसिक, बौद्धिक स्तरांवर करणंच करणं आहे. त्याकरिता तर शिक्षण आहे. परंतु करण्यापलीकडचं जे ‘असणं’ आहे, ज्या ठिकाणी कुठलंही कर्म पोहोचू शकत नाही, त्या ठिकाणी करण्याच्या मोहापासून मुक्ती आणि जाणण्यावर श्रद्धा, ही हवी.
मग जाणलं -पुढं काय? पुढं काही नाही. जाणणं हीच परिपूर्ती आहे. त्या जाणण्यापाठीमागं, जर प्रामाणिक जिज्ञासा असेल, तर ते जाणणं मग काम करायला लागतं. आपण त्या जाणण्याला काम करू द्यावं. ते जाणणं ज्या वेळेला आमच्या व्यवहारात उतरायला पाहतं, त्या वेळेला असं म्हणू नये की ‘हे व्यावहारिक नाही आहे, समाज तर असं काही करत नाही. सगळं जग दुसऱ्या दिशेनं चाललं आहे. तेव्हा माझं जाणणं काय कामाचं? सगळं जग खोटं बोलतंय; आम्ही काय म्हणून खरं बोलायचं? देवळात जाऊन फार तर खरं बोलू.’ ‘फार तर’ म्हणते हं.
देवळात जाऊन कुणा संतांपांशी कुणी गुरू केले असले तर तिथं, आम्ही फार तर खरं बोलू. पण बाकी? मुलांशी, बाळांशी, सुनांशी, जावयांशी, शेजारी-पाजाऱ्यांशी? तिथं खोटं बोलायला हरकत नाही. कारण तो व्यवहार आहे! म्हणजे जाणण्यावरची श्रद्धा गेली आणि ज्याला आपण मिथ्या किंवा सापेक्ष सत्य म्हणून ओळखलं होतं, त्याची सत्ता मानून घेऊन, त्याच्याकरिता समाजानं बनवलेली जी काही वागण्याची पद्धत आहे, ती वागण्याची पद्धत आपण आत्मसात करतो. आपण आपल्यामध्येच छिन्नविच्छिन्नता उभी करतो पाहा!
साधक त्याला म्हणायचं की, जो जाणण्याचा प्रयत्न केल्यानंतर जे जाणलं गेलं त्याला जगण्याचा पुरुषार्थ करतो. मग व्यवहाराच्या नावावर आत्मछलना करत नाही, आत्मवंचना करत नाही. जर सत्य जाणलं गेलं तर मग ते जगायचं एवढंच अध्यात्म आहे! त्या जगण्यामध्ये जे काही होईल, ते होईना का! सिद्धी येतील, शक्ती येतील, अनुभव येतील, दृष्टांत होतील. जे व्हायचं असेल ते होईना का! तेव्हा, जाणण्यापेक्षाही महत्त्वाचं आहे जगणं, हे मला आज सांगायचंय.
जगण्याचं कर्म हीच आत्मसाधना आहे. जगण्याच्या कर्मावेगळी काही साधना होऊ शकत नाही. शरीराला तुम्ही शिक्षण द्याल, शरीराची शुद्धी साधणं, मनाची-वाणीची शुद्धी साधणं, बुद्धीला अचूक ज्ञान देऊन मोघम नाही, मोघम माहिती नाही, रेखीव, सुस्पष्ट, अचूक असं ज्ञान देऊन, ज्ञानानं बुद्धी परिष्कृत होते, परिशुद्ध होते, प्रक्षालित होते, अज्ञानाचा कचरा सगळा झडून जातो- तर ही जी शुद्धी साधायची असते, काया-वाचा-मनसा हे तर आपलं कर्तव्यच आहे. आपला धर्मच आहे हा! मिळालं आहे शरीर, मिळाली आहेत मनं आणि बुद्धी यांची शुद्धी साधावी.
परंतु मुख्य साधना ही की जे जाणलं गेलं ते क्षणोक्षणी जगावं! जगण्याचं कर्म हीच साधना, ही गोष्ट मला वारंवार आपल्यापाशी सांगावीशी वाटते. घर सोडायला नको, दार सोडायला नको. जिथं असू आपण तिथं, ज्या क्षेत्रामध्ये असू त्या क्षेत्रामध्ये! खरं बोलावं-अतिशयोक्ती नसावी- संदिग्धता नसावी- अल्पोक्ती नसावी- आता याला काही विशिष्ट क्षेत्र पाहिजे? जिथं असू तिथं आपल्याला करता येईल. आपल्या मनात नसेल ते दाखविण्याचा दंभ, पाखंड करू नये, म्हणजे मन स्वच्छ राहतं. आता याला काही आपण मठ आणि मंदिरातच बसायला हवं? आपली घरं का बरं मंदिरं बनू नयेत? ‘गृहस्थ आश्रम’च म्हणतात ना? मंदिरामध्ये स्वच्छता वाटते, पवित्रता वाटते, आपल्या घरात का वाटू नये? आपण का निर्माण करू नये?
जिथं आपण जगायचं, त्याला आपल्या साधनेचं क्षेत्र मानावं आणि जे काय दिवसभर करावं लागतं सकाळपासून रात्रीपर्यंत ते सगळे क्षण साधनेचे क्षण आणि क्षेत्र मानावेत. याच्या पलीकडे जाऊन जे जे आपल्याला जीवनप्राप्त संबंध आहेत, त्या संबंधांना बंधन मानू नये, वैरी मानू नये; विक्षेप प्रत्यवाय, अडथळा मानू नये. हे संबंध सगळे बंधनपादक झाले पाहिजेत, असं काही नाही.
संबंधांमध्ये असं जगता येईल की, ते संबंधच मुक्तिदायक होतील. कारण संबंधांमध्ये जर आपण जगलो नाही तर राग आणि द्वेष आपल्या चित्तातून निघून जायला, आपल्याला अवसर कुठून मिळणार बरं? ते आहेत चित्तामध्ये, हे आपण ओळखलं, जाणलं आणि मग जर एकांतामध्येच राहिलो, विजनवासात राहिलो, गिरीकंदरात जाऊन राहिलो, तर त्यांचं विसर्जन काय विचारानं होईल? जगण्याच्या कर्माशिवाय काही शुद्धी नाही.
कर्म केल्यावाचून एक क्षणभरसुद्धा तू राहू शकणार नाहीस. कारण तुझ्या इंद्रियांमध्ये संस्कार आहेत करण्याचे. क्रिया तरी घडतील, नाही तर कर्म तरी घडेल. परवश होऊन, समजल्याशिवाय, विचार केल्याशिवाय, जे केलं जातं आवेग आणि आवेशात- त्याला, क्रिया म्हणायच्या बरं आणि जे स्वायत्त असतं, समजून-उमजून, जबाबदारीच्या जाणिवेनं केलं जातं त्याला कर्म म्हणायचं.
‘परवश जानी, हास्यो इद्रिंन निज बस मैं न हसैं हौं। मनमधूप ही प्रण करी तुलसी रघुपतिपद कमल बसै हौं।’- तुलसीदास म्हणतात की, ‘परवश जानी हास्यो, ही जी सगळी इंद्रिय आहेत, ही सगळी माझ्यावरती हसत होती. चेष्टा करीत होती माझी. कारण ती जाणत होती की, माझे चित्त त्यांच्या आधीन आहे- ‘परवश जानी हास्यो इद्रिंन निजबस भै न हसैं हों।- ‘आता तर माझं चित्त स्वाधीन झालेलं आहे. त्यामुळं ही इंद्रिय आता मला हसू शकत नाहीत आणि माझं मन मधूप आहे’- ‘मनमधूपै ही प्रण करी तुलसी’ - या मन मधूपानं प्रण केला आहे, प्रतिज्ञा केली आहे की, ‘रघुपतिपद कमल बसै हों।।’ रघुपतिचे जे चरण कमल आहेत, त्या कमलामध्ये जो रस आहे, तो सेवन करण्याचा माझ्या मनमधूपानं संकल्प केला आहे. मनमधूपही प्रण करी तुलसी। रघुपतीपद कमल बसै हों।। अब ना हसै हों- आता माझं जीवन काही मी नष्ट होऊ देणार नाही, आतापर्यंत पुष्कळ नष्ट झालंय.
तर संबंधांमध्ये जगायचंय आपल्याला. हे संबंध मुक्तिदायक बनोत आणि ते बंधनापादक बनू नयेत, याची काही युक्ती आहे की नाही? याची युक्ती आहे. आहे म्हणजे, ती शास्त्रविहित आहे की नाही मला माहिती नाही. पण लहानपणी मला आपलं असं वाटलं की, देवानं हे जग बनवलंय् म्हणतात. तर तो कुठे आहे? कसा आहे? कोण आहे? काय आहे? आपल्याला माहीत नाही. पण आहे म्हणतात ना? ‘अस्ति इति’ असा उद्घोष आहे ना? तर मग आपण असं करावं, आपण आपलं मिटून जावं आणि देवाचं बनावं.
मला आपली सोपी युक्ती हवी होती जगायची. अगदी प्राथमिक शाळेत शिकत असताना असं वाटे की, या संसाराचं बनून, जगाचं बनून, आई-बापाचं बनून, आपण नाही जगू! देवानंच जग बनवलंय आणि देवानंच आपल्याला जन्माला घातलंय, आपण त्याचंच बनून जावं ना! आपण आपलं नाही रहावं. आपण आपलं मिटून जावं, मरून जावं. देवाचं बनावं आणि त्याच्या जगात जगावं. मग जबाबदारी त्याची आहे. जर त्याचं बनून त्याच्या जगामध्ये जगायला लागलो, तर मग कुणावर राग आणि कुणावर द्वेष? राग आला तरी देवाचा आणि द्वेष वाटला तरी देवाचा। हीच युक्ती त्या तुकारामाला सापडली होती बरं.
तुम्ही म्हणता ना, कालपासून, परवापासून, ‘सरळ भाषेमध्ये सांगा?’ सरळ भाषेत सांगितलं. (हंशा) त्या विठ्ठलाला ‘अरे काळ्या’ असं म्हणायची हिंमत होती त्या तुकारामात! या युक्तीला ही सगळी विद्वान मंडळी ‘शरणागती’ , ‘प्रपत्ति’, ‘समर्पण’ वगैरे काय काय नावं देतात, मग आपण घाबरून जातो. आपण आपलं मरून जावं आणि देवाचं बनून जिवंत व्हावं आणि देवाच्या जगात जगावं, देवासाठी जगावं. नजर त्याच्याकडे असावी.
(महाबळेश्वर येथे भरलेल्या शिबिरातील प्रवचनांचे संकलन असणाऱ्या ‘आधार पण आश्रय नव्हे’ या ढवळे प्रकाशनाच्या पुस्तकातील हा संपादित भाग, साभार )