बोधिवृक्ष : ईश्वरशक्ती Print

विनोबा ,शनिवार, १८ ऑगस्ट २०१२

आपल्याला लाभलेली शक्ती जर आपण पुरी वापरली नाही, तर शिल्लक ठेवलेली शक्ती ईश्वराने आपल्याला द्यावी तरी कशी? बापाने मुलाला व्यापारासाठी दिलेले दहा हजारांचे भांडवल त्याने वापरलेच नाही, तर बाप त्याला लाखाचे भांडवल कसे देईल? ते भांडवल जर त्याने उत्तम प्रकारे वापरून दाखविले, तर बाप म्हणेल,  ‘उरलेले सारे तुझेच आहे.’ आपण व ईश्वर यांच्या मधला संबंध असाच आहे. तो त्याच्याजवळ असलेली सगळीच शक्ती आपल्याला देऊन टाकण्यास तयार आहे. तशी गरज मात्र सिद्ध झाली पाहिजे. एखाद्याने मिळत गेलेली शक्ती वापरता वापरता सिद्ध केले की, आता मला ईश्वराची सर्वच शक्ती पाहिजे, तर ईश्वराला आनंदच होईल. तो म्हणेल, ‘मला हवा होता तसा प्रयोगी भक्त भेटलास तू.’ पण ईश्वराच्या सर्व शक्तीची गरज पडेल असे कार्यच कधी जगात उत्पन्न झाले नाही. म्हणून माणूस जेवढय़ा शक्तीची गरज सिद्ध करील, तेवढी शक्ती त्याला ईश्वराकडून बिनदिक्कत मिळत जाते. माणसाला निराश होण्याची किंवा हार मानण्याची गरज नाही. त्याने त्याच्याजवळ असलेली सगळी शक्ती वापरावी, म्हणजे त्याला जास्त शक्ती खात्रीने मिळतेच. स्वत:ची शक्ती पूर्णपणे वापरल्यावाचून देवाजवळ मदत मागितली, तर ती त्याने का करावी?  तुम्ही आपली सारी शक्ती लावून प्रयत्न करा. तुम्ही थकला, म्हणजे मग देवाचा धावा करा. तो तुम्हाला आणखी बळ देईल.
गजेंद्रमोक्षाचा सुधारलेला दृष्टान्त
गजेंद्रमोक्षाचे उदाहरण देताना भक्तिमार्गात असे सुचविण्याची रीत आहे की, अगोदर गजेंद्राने स्वत:च्या शक्तीने जय मिळविण्याचा प्रयत्न केला, म्हणून देव त्याच्या मदतीला आला नाही. त्याला स्वत:च्या शक्तीचा अहंकार होता. गजेंद्राला स्वत:च्या शक्तीचा अहंकार असेल, तर देवाने त्याचा गर्व परिहार झाल्यानंतरच त्याला मदत केली, हे ठीकच झाले. पण समजा, एक असा गजेंद्र आहे की ज्याला स्वत:च्या शक्तीचा अहंकार नाही, पण आपले बळ वापरून न पाहताच तो देवाचे साह्य़ मागतो, तर त्यात त्याचा स्वत:ची शक्ती न वापरण्याचा हट्ट हा अहंकारच आहे, त्याने स्वत:पाशी असलेले बळ का वापरू नये? ते बळ त्याचे स्वत:चे थोडेच आहे? तेही तर देवाचेच बळ आहे. आपले बळही देवाचेच आहे, अशा भावनेने स्वशक्ती वापरण्यात अहंकार नसतो. उलट आपल्याजवळ असलेले बळ न वापरण्यात अहंकार, आळस आणि अश्रद्धा आहे. जी शक्ती तुझी नाही ती तू राखून ठेवतोस व देवाचे साह्य़ मागतोस. तुझ्यात असलेली देवाची शक्ती निरहंकारपणे पुरी पुरी वापर व मग जास्त शक्तीचे आवाहन कर. असलेली शक्ती पूर्ण वापरली की नसलेली शक्ती देव देतोच.
 ईश्वर-शरणतेत पराधीनता नाही
पण यातही शेवटी ईश्वरावरच विसंबून राहावे लागते. म्हणून हे गाडे एकंदरीत पराधीनच झाले, असे कोणाला वाटेल. पण ते बरोबर नाही. कारण, तसे म्हणायचे तर आपली शक्ती खुंटली, तेव्हाच पराधीनता आली.  ईश्वर कोणी परका मानला तर ती पराधीनता होईल. पण वस्तुस्थिती तशी नाही. कोटाच्या खिशाला दोन कप्पे केले आणि दोन्ही कप्प्यांत पैसे भरून ठेवले. वरच्या कप्प्यातले पैसे संपले, की आतल्या कप्प्यातले काढले. दोन्ही कप्पे आपल्याच खिशाचे! किंवा काही पैसे तुमचे तुमच्या ट्रंकेत आहेत आणि काही बँकेत ठेवले आहेत, तसेच हे समजावे. ईश्वर व आपण एकाच चैतन्याची रूपे आहोत. आपण अंशमात्र आहोत. ईश्वर त्या चैतन्याचे पूर्ण रूप आहे. तरी पण चैतन्य एकच. म्हणून त्याची शक्ती, ती आपली शक्ती. त्यामुळे ईश्वराजवळून शक्ती मागण्यात व मिळविण्यात पराधीनता नाही.
 स्थूल सांसारिक कार्ये ईश्वराच्या मदतीचे विषय नव्हेत.
मनो-निरोधाच्या आपल्या प्रयत्नांची शिकस्त झाल्यावर भक्तीची जागा आहे. तेव्हाच तिची गरजही उत्पन्न होते, हे आपण पाहिले. आपला प्रयत्न थकल्यावर आपल्याला मदतीची तळमळ लागते. तेव्हा त्या तळमळीतून भक्तीचा जन्म होतो. त्यापूर्वी तळमळ नसते, त्यामुळे भक्ती नसते. श्रद्धा असू शकते. लोकांत सामान्य व्यावहारिक कार्याकरिता देवाची मदत मागण्याची रीत पडली आहे. आपण अशांना आस्तिक मानतो. वास्तविक ती आस्तिकता नव्हे. परीक्षा पास होण्याला ईश्वराची मदत मागणे ही कसली आस्तिकता? हा बावळटपणा आहे. पुरुषार्थहीनता आहे. शेतात पीक चांगले आले नाही, मागा ईश्वराची मदत! जणू त्याने हे सगळे प्रश्न सोडविण्याची शक्ती आम्हाला दिलेलीच नाही! हे ईश्वराच्या मदतीचे विषयच नाहीत.
 ईश्वरापाशी मागणे मागण्याची योग्य रीत
आम्हाला युद्धात जय दे, म्हणून दोन्ही पक्ष देवाची प्रार्थना करतात. ईश्वर बिचारा आपली इच्छा राखून आहे. दोघांनाही जय देणे त्याला शक्य नसते. पण मी त्याला  माझ्या इच्छेचा बंदा मानतो. त्याने माझ्या इच्छेप्रमाणे आपली दैवी शक्ती वापरावी, अशी माझी अपेक्षा असते. त्याच्या इच्छेला अनुकूल आपली इच्छा बनविणे ही आस्तिकता आहे. पण मी उलटच करतो. माझा जय झाला पाहिजे ही माझी इच्छा मी ठरवूनच टाकली. फक्त यश त्याला मागतो. माझा पक्ष न्यायाचा असला, तर माझा जय होऊ दे, नाही तर मला अपयश येऊ दे. म्हणजे माझी बुद्धी तरी शुद्ध होईल, अशी प्रार्थना करायला पाहिजे वास्तविक. एक भारतीय आख्यायिका आहे. आंधळ्या धृतराष्ट्राच्या सहानुभूतीने गांधारीने डोळ्यांना पट्टी बांधून ठेवली होती. तिचा मुलगा दुर्योधन युद्धाला निघण्यापूर्वी तिला नमस्कार करण्यास आला, तेव्हा तिने  आशीर्वाद दिला, की तू सन्मार्गाने जात असशील, तर तुला यश येवो! हाच खरा आशीर्वाद आहे. देवा, माझी हरवलेली वस्तू मला मिळू दे, अशी प्रार्थना कशाला करायची? वस्तू मिळो वा न मिळो, माझी शांती न ढळो, अशी प्रार्थना करावी. मुलगा आजारी झाला असता, ‘माझा मुलगा न मरो’ ही काय प्रार्थना झाली? मनुष्य केव्हा तरी मरणार, हे ठरलेलेच आहे. आता न मरो अशी मागणी करायची असल्यास अमुक वेळी मरायला हरकत नाही, असे तरी ठरवा. आता मरो, २८ तारखेला मरो, अशी देवाजवळ निश्चित मागणी करा. पण अशी मागणी कोण करणार? म्हणून मुलगा मरायचा असला तर मरू दे, पण मरताना त्याला मानसिक व्याकुळता न होवो, अशी मागणी मागा.
 मला काय योग्य ते ईश्वरालाच कळते, म्हणून सकाम प्रार्थना नको
आधी आपले ते योग्य, असे ठरवूनच टाकता आणि मग देवाजवळ मदत मागता, याचा अर्थ असा, की देवाला तुम्ही आपल्या बुद्धीचा गुलाम करू पाहता. उपनिषदात एक गोष्ट आहे. एकावर देव प्रसन्न झाला. त्याला देवाने म्हटले, ‘वर माग.’ तो म्हणाला, ‘देवा, मला त्यातले काय कळते? मला काय योग्य आहे, याचेही ज्ञान कोठे आहे? तुलाच सारे कळते. मला जे योग्य असेल, ते तूच दे.’ तो भक्त कसोटीला उतरला. तीच खरी परीक्षेची वेळ होती. त्या वेळी त्याने स्वत: निर्णय करून तो देवावर लादण्याचा प्रयत्न नाही केला. माझ्या अकलेप्रमाणे देव वागायला तयार होत नाही, यातच माझे कल्याण आहे. तो माझ्या अकलेप्रमाणे वागायला तयार झाला, म्हणजे त्याला माझे अकल्याण करून मला शहाणपण शिकवायचे आहे, असेच नक्की समजावे. आम्ही आपल्या बुद्धीला प्रमाण समजतो व बुद्धीच्या निर्णयाप्रमाणे देवाने वागावे अशी अपेक्षा करतो, म्हणजे परमेश्वराला आमच्या बुद्धीप्रमाणे वागणारा नोकर समजतो. शक्तिशाली खरा, पण नोकरच. निर्णयाचा, विचाराचा हक्क त्याला नाही. आम्ही विचार करणारे, निर्णय घेणारे. आम्ही ‘विधिमंडळ’ आणि तो फक्त अंमलबजावणीखात्याचा अधिकारी. एखाद्या जड उपकरणाप्रमाणे देवाला वापरू पाहणे जडतेचे लक्षण आहे. अहंकाराचे तर आहेच. यात देवाचा उपमर्द आहे, नास्तिकपणा आहे.  सकाम भक्तीलाही सशर्त मान्यता
पण गीतेने दयाळू बुद्धीने क्वचित् असेही म्हटले आहे, की सकामतेने जरी भक्त मला शरण आला, तरी मी त्याला फळ देतो. तेवढय़ापुरती मी त्याचा कामना पुरी करतो. पण ते दयाळू बुद्धीने दिलेले आश्वासन मात्र आहे. ते काही शास्त्र नव्हे. ज्याला हित हवे असेल, त्याने निष्काम भावनेनेच शरण गेले पाहिजे. अनन्य भावाने व कळकळीने सकाम प्रार्थना केली, तरी ईश्वराच्या स्पर्शाने वृत्तीला पावित्र्य लाभेल. पण साधारणपणे माणूस सकाम प्रार्थना अनन्य भावाने करीत नाही. त्याची ईश्वरावर धड अश्रद्धा नसते, धड श्रद्धा नसते. आजारी झाला म्हणजे इकडे डॉक्टरचे पाय धरतो, तिकडे ब्राह्मणाकडून अनुष्ठान करवितो. त्याची श्रद्धाही डळमळीत, पुरुषार्थही अर्धवट! अशी दुबळी श्रद्धा, अध:पाताला कारण होते. सकामता गौण असली, तरी तिला अनन्य भक्तीची जोड असल्यास ती चालून जाईल. सकामताही अनन्य  निष्ठेने पावन होईल.
(परंधाम प्रकाशन, पवनार यांनी प्रकाशित केलेल्या स्थितप्रज्ञ-दर्शन या पुस्तकातून साभार)