आनंदाचं खाणं : टेन्शन - नो मेन्शन! Print

alt

वैदेही अमोघ नवाथे , शनिवार , २८ जुलै २०१२
आहारतज्ज्ञ
आयुष्य जगताना ताण येणं स्वाभाविक आहे. हे ताण शरीरावर वाईट परिणाम करीत असतात. आयुष्य मस्त तब्येतीत जगायचं असेल तर  कोणता आहार घ्यायला हवा..
‘‘अ रे, टेन्शन देऊ नकोस रे! आधीच काही कमी टेन्शन्स आहेत का? त्यात भर कशाला घालतोस?’’ कॉलेज-कट्टय़ावरचा एकदम कॉमन संवाद- बरोबर ना? परवाच मी एका बाबांना आपल्या तरुण मुलाला सांगताना ऐकलं- ‘‘शाळा-कॉलेजमध्ये असताना कसं असावं- विद्यार्थीदशेमध्ये खायचं-प्यायचं, मजा करायची आणि मन लावून अभ्यास करायचा. उगाच टेन्शन कशाला घेतोस?’’ (आणि देतोससुद्धा- हे मनामध्ये म्हटलं असेलच!)
आपण थोडक्यात तणावाविषयी जाणून घेऊया.
तणावाच्या तीन स्टेप्स असतात :
१. अलार्म- कोणत्याही कारणाने तणाव आला मग तो शारीरिक असो की मानसिक, आपल्या शरीरामध्ये ‘अड्रेनलिन’ नावाचं संप्रेरक तयार होतं आणि आपण त्या तणावाला सामोरे जातो.
२. प्रतिकार- काही वेळाने जर आपल्याला मार्ग सापडला नाही तर आपलं शरीर प्रतिकार ‘मोड’मध्ये जातं. म्हणजे आपण तणावावरती उत्तर न शोधता ‘ती’ स्थिती स्वीकारतो. शरीरातील प्रतिक्रिया अजून वेगाने घडतात.
३. शरण- शरीरातील सर्व प्रक्रिया/प्रतिक्रिया संपून जातात. या वेळी आपल्याला तणावाची लक्षणं दिसतात. उदा. एकाग्रता कमी होणे, अति झोप येणे अथवा अजिबात झोप न येणे, भूक मंदावणे, चिडणे/निराश होणे वगैरे आणि यावर उपाय शोधला नाही तर मात्र आपण आरोग्याचं संतुलन  बिघडवितो- शारीरिक आणि मानसिक, रोगप्रतिकारशक्ती कमी करतो आणि आजारांना निमंत्रण देतो. तणाव योग्य पद्धतीने हाताळला गेला नाही तर मधुमेह, अतिरक्तदाब, हृदयरोगसारख्या आजारांना आपण निमंत्रण देतो आणि त्याला वयाची मर्यादा नसते!!
किती गोष्टी शरीरात घडतात बघितलं? तणाव अभ्यासाचा असूदे अथवा नातेसंबंधांचा, त्यावरती आपल्याला मात करायला हवी, कारण मित्र-मैत्रिणींनो, लहानपणापासून माझ्या आईने सांगितलेलं वाक्य माझ्या सतत उपयोगी पडतं- बघा तुम्हीपण ते मनावर ठसवून घ्या- ‘आयुष्य खूप छान आहे. प्रत्येक क्षण जगा. आनंदात घालवा. स्वत: आनंदी राहा आणि दुसऱ्याला आनंदी करा!’’ मानसिक-शारीरिक तणाव कमी होण्यासाठी किंवा सहन करण्यासाठी सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे योग्य वेळी घेतलेला योग्य आहार आणि प्रमाणात पण रोज केलेला व्यायाम. त्यामुळे आपल्याकडे जी एनर्जी राहते ती तणावाचा सामना करण्यासाठी पुरेशी आहे. त्याच्याच उलट म्हणजे वेळी-अवेळी खाणे, चुकीचा आहार अगदी नियमितपणे घेणे आणि व्यायामाचा अभाव आदींमुळे थोडासा तणावसुद्धा आजाराला निमंत्रण देऊ शकतो.
तणाव नियंत्रणामध्ये ठेवण्यासाठी दुर्दैवाने क्वचित चुकीच्या सवयी/व्यसन काही तरुण आत्मसात करतात. उदा. सिगारेट पिणे/ तंबाखू खाणे/ मद्यपान करणे/ अति प्रमाणात चहा-कॉफी पिणे वगैरे वगैरे. पण मित्र-मैत्रिणींनो, अशा सवयी आपल्या आरोग्याला अधिक घातक असतात.
केवळ ‘बरं वाटतं’ म्हणून किंवा ‘मित्रांच्या सांगण्यावरून’ चुकीच्या सवयी लावून घेण्यापेक्षा आपल्या दिनचर्येत आपण काय फरक करू शकतो जेणेकरून ताणाचं व्यवस्थापन करणं सोपं जाईल ते बघूया.
तणावाचं व्यवस्थापन करणारे काही पदार्थ :
केळं - एक इन्स्टन्ट एनर्जी देणारं फळ. तणावामुळे येणारा थकवा लगेच कमी करणारं फळ. आपल्यासोबत ठेवण्यासारखं, घरी किंवा गाडीवर सहज मिळणारं फळ. केळ्यामुळे वजन वाढतं म्हणून तरुण मुलं-मुली केळ्याला आपल्या आहारातून बाद करतात. पण तणावाच्या वेळी हेच फळ आपल्या मदतीला धावून येतं. वजन वाढण्याची इतर बरीच कारणं आहेत. केळ्याला दोष देण्यात अर्थ नाही.
नट्स/सुका मेवा - शेंगदाणे, चारोळी, बदाम, काजू, खोबरं, मनुका, अक्रोड, खजूर इ. पदार्थसुद्धा मानसिक/ शारीरिक ताण कमी करायला मदत करतात. ‘इतके महाग पदार्थ रोज रोज कसे खाता येतील किंवा हे सगळे वजन वाढण्याचे प्रकार आहेत’ -आले ना विचार मनात? चुकीचं नाही ते. अयोग्य वेळ आणि प्रमाण हे समस्या निर्माण करू शकतात. म्हणून हे पदार्थ रोज खाल्ले तरी चालतील, पण मधल्या वेळी आणि एक ‘बेबी-डब्बा’ भरूनच. बेबी-डब्बा म्हणजे आपण लोणचं/ चटणी ज्या छोटय़ा डब्यात नेतो न तो डब्बा. उदा. १०-१२ शेंगदाणे, एक चमचा चारोळी, पाच बदाम/ काजू, दोन अक्रोड, दोन खजूर वगैरे वगैरे. माझी एक वैद्य आणि जिवलग मैत्रीण मधुरा मला एकदा म्हणाली होती की, त्यांनी एक प्रोजेक्ट केला होता ज्यामध्ये ट्रॅफिक पोलीस जे प्रचंड तणावामध्ये आणि प्रदूषणामध्ये काम करतात त्यांना खडीसाखर/ मनुका/ शेंगदाणे मधल्या वेळी खाल्ल्याने फायदा होतो.
तेलबिया - सूर्यफुलाच्या/ भोपळ्याच्या/ कलिंगडाच्या/ अळशीच्या बिया साधारण एक टेबल स्पून दिवसभरात खाऊ शकता. बिया हलक्या गरम करून घ्यायच्या आणि तशाच खाल्ल्या किंवा उपमा/ पोह्य़ावर टाकून खाल्ल्यात तरी चालेल. थोडय़ा प्रमाणात बडीशेप घालून त्यामध्ये मिक्स करूनपण खाता येतील. त्यातील ओमेगा-३ मुळे मेंदूला फायदा होतो.
मेक्रो-बायोटिक आहार- विविध प्रकारची ‘प्रोसेस’ न केलेली धान्ये आहारात घेणे म्हणजेच आजच्या आहारभाषेमध्ये त्याला म्हणतात ‘मेक्रो-बायोटिक आहार’. मेंदूला सतत, पण योग्य प्रमाणात ग्लुकोजचा पुरवठा आवश्यक असतो. जेणेकरून त्याचं काम सुरळीत चालू  शकतं. आता ग्लुकोज म्हटलं की आपल्याला साखर आठवते आणि आहारतज्ज्ञ तर सांगतात, साखर चांगली नाही. मग काय करायचं? ‘ग्लुकोज’ कुठून पुरवायचं? ते पण योग्य प्रमाणात आणि सतत? मित्र-मैत्रिणींनो, आपण जी धान्यं (पॉलिश न केलेली) खातो ती दिवसभरात आपल्याला सतत एनर्जीचा पुरवठा करतात. तीच धान्यं जर आपण प्रोसेस किंवा पॉलिश करून खाल्ली तर रक्तातील साखर लगेच वाढते आणि त्यामुळे इन्सुलिनची पातळी अधिक वाढते. वाढलेली साखर लगेच रक्तातून लिव्हरमध्ये पाठविली जाते आणि जेवढी मेंदूला पुरवता आली पाहिजे ती कमी पडते. म्हणूनच टेन्शन आलं की ‘गोड पदार्थ’ खाण्यापेक्षा आहारात पॉलिश/ प्रोसेस न केलेली धान्यं वापरली तर ‘स्ट्रेस’ आपण जास्त चांगल्या पद्धतीने हाताळू शकतो. पॉलिश/ प्रोसेस न केलेली धान्याची उदा. हातसडीचा तांदूळ (ब्राऊन राइस), कोंडा न काढता वापरलेलं गव्हाचं पीठ, रव्याऐवजी दलिया, सालासकट वापरलेली नाचणी/ ज्वारी/ बाजरी, भाज्यांच्या सुपामध्ये वापरलेली बार्ली. सत्तू, कुळिथ, राजगिरासारखी क्वचित वापरली जाणारी पीठं नेहमी वापरली जावीत. फक्त अति प्रमाणात धान्य खाणे आणि ‘वजन कमी’ करण्याच्या नादामध्ये कमी प्रमाणात धान्य खाणे - दोन्हीही टाळावे.
हे करा -  अ, ब, क जीवनसत्त्व आणि मॅग्नेशिअमयुक्त आहार घेणे. उदा. विविध भाज्या, फळे, दूध, सालीसकट डाळी, कडधान्य, धान्ये, नट्स
- संतुलित आणि योग्य प्रमाणात/ वेळी घेतलेला आहार
- सात-आठ तासांची रात्रीची झोप
- भरपूर पाणी पिणे
-  अंजीर, मनुका, खजूर, जर्दाळूसारखे ‘गोड’ पदार्थ कधीही चांगले!
हे करू नका -
- चहा-कॉफीचे अतिरिक्त/ वेळी-अवेळी सेवन
- कोल्ड ड्रिंक्स पिणे
- भूक नसताना किंवा अवेळी खाणे
- ‘फास्ट फूड’ (मैदायुक्त) खाणे
- वेळेवर न खाणे/ जेवण ‘स्कीप’ करणे वा टाळणे
- अति चरबीयुक्त/साखरयुक्त पदार्थ खाणे
- सतत काहीतरी ‘चघळत’/ खात राहणे
- दारू-सिगारेट उपायकारकपेक्षा अपायकारक अधिक
हर्बल कॉफी -
एका पातेल्यात दोन टेबल स्पून अख्खे धणे भाजून घ्या.
व्यवस्थित भाजल्यावर बाजूला काढून घ्या.
त्याच पातेल्यात एक छोटा चमचा साखर भाजा.
ती ब्राऊन रंगाची झाली की भाजलेले धने घाला.
एक मग भरून दूध आणि वेलची/ जायफळ पावडर घालून एक उकळ आणा.
गरम-गरम स्ट्रेस-फ्री कॉफी तय्यार!
स्वत:च्या भावना समजून घेणे, त्यासाठी थोडासा वेळ देणे आणि नेहमी सकारात्मक विचार/ कृती करणे, ही त्रिसूत्री जीवन आनंदित करण्यासाठी नक्कीच उपयोगी पडेल! मित्र-मैत्रिणींनो, आनंदी राहा, मजेत राहा!!