अनघड अवघड : लैंगिकता : जळी-स्थळी-काष्ठी-पाषाणी Print

altमिथिला दळवी , शनिवार , ४ फेब्रुवारी २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
लैंगिकता शिक्षणाची मुलांची सुरुवात पालकांच्या स्वत:च्या लैंगिकतेविषयी दृष्टिकोनातून होते, असं म्हणतात. म्हणूनच आपलं लहानपणही पालकांनी आठवायला हवं. लहानपणी काही विषय हे ‘न बोलायचे, प्रश्न न विचारण्याचे’ असतात, हे आपल्याला कधी कळलं होतं? त्याबद्दल नंतरच्या आयुष्यात जरा जास्तच कुतूहल वाटलं होतं का? असे प्रसंग आठवून पाहायचा स्वाध्याय आई-बाबांनी करून पाहायलाच हवा...

जन्माला येणारा प्रत्येक माणूस स्त्री किंवा पुरुष या दोनांतला कोणता तरी एक पर्याय घेऊन जन्माला येतो. आजूबाजूच्या भौगोलिक, सामाजिक, राजकीय परिस्थितीनुसार तो अनेक गोष्टी समजून घेतो- शिकतो. ज्या लिंगाची व्यक्ती म्हणून आपण जन्म घेतला आहे, त्याचा या शिकण्यात फार मोठा भाग असतो. यातून आपली लैंगिक भूमिका (जेंडर रोल) बनते. लैंगिक या शब्दाचा शब्दश: अर्थ म्हणजे ‘लिंगाशी संबंधित’. त्यामुळे लिंगाशी संबंधित जे जे काही ते लैंगिक.
स्त्री किंवा पुरुष असणं, हा आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक मोठा पैलू असतो. आपलं शरीर, त्यात होणारे बदल, त्यानुसार बदलणारी मन:स्थिती - हे तर अगदी ठळकपणे लक्षात येणारे पैलू. पण मुलगा किंवा मुलगी म्हणून वाढताना, वावरताना सामोऱ्या येणाऱ्या गोष्टी हे तर खासच. स्त्रीला आणि पुरुषाला एक विशिष्ट भूमिका समाजाने दिलेली आहे. त्यांनी सर्वसाधारणपणे कसं वागावं, याचे संकेतच त्यातून बनलेले आहेत.
‘‘रडतोस काय मुलीसारखा?’’
‘‘आम्ही काय बांगडय़ा भरल्या आहेत का हातात?’’
‘‘त्यांच्या मंत्रिमंडळात त्याच एक पुरुष होत्या!’’
‘‘अगं, मोटारसायकल चालवणार तू?’’
‘‘नीट बस गं! असं बसायला तू मुलगा आहेस का?’’
ही वाक्यं या मानसिकतेतूनच आलेली आहेत. यातला योग्य-अयोग्यचा, विषमतेचा मुद्दा तात्पुरता बाजूला ठेवला, तरी आपण ज्या समाजाचा हिस्सा आहोत, त्या समाजाचं हे चित्र आहे. अगदी नकळत्या वयापासून या गोष्टी पाहत-ऐकतच आपण वाढत असतो आणि आपलं व्यक्तिमत्त्व, विचारांची बैठक, आपल्या एकंदरच जडणघडणीवर या सगळ्याचा परिणाम होत असतो.
मुलांना अगदी तिसऱ्या-चौथ्या वर्षांपासून आपल्या लिंगाचं व्यवस्थित भान आलेलं असतं. आपल्या आजूबाजूला या वयोगटात काय दिसतं? मुलींच्या सगळ्या वस्तू लाल-गुलाबी रंगांच्या आणि मुलांच्या निळ्या रंगातल्या. या सगळ्याचं आता इतकं व्यापारीकरण झालं आहे की, मुलींच्या चपला, बूट, दप्तर, पेन्सिल बॉक्सपासून ते हेअरपिन्सपर्यंत सगळ्याच गोष्टी गुलाबी रंगात तर उपलब्ध आहेतच; पण जॉमेट्री बॉक्समधल्या राऊण्डरची (कंपासची) प्लॅस्टिकची कॅपही गुलाबी रंगात असलेली मी पाहिली आहे. आज मोठय़ा मुलींसाठी मोबाइल कव्हर्स, लॅपटॉप्स यातही गुलाबी/जांभळ्याचा पर्याय आता उपलब्ध आहे.
आमच्या एका मुलांच्या कार्यशाळेत एका सात वर्षांच्या मुलाने सगळ्यांना खूप छान मदत केली, त्याचं कौतुक म्हणून आम्ही आमच्याकडे असलेल्या स्टिकर्सपैकी तुला आवडेल तो घे, असं त्याला सांगितलं. स्टिकर्स पाहिल्यावर त्याचा चेहरा साफ पडला. त्याने ‘‘मला काहीही नको,’’ म्हटलं. बराच वेळ तो काही बोलायलाच तयार नव्हता. मग म्हणाला, ‘‘या स्टिकर्समध्ये खूप लाल-गुलाबी आणि पिवळे रंग आहेत. हे मुलींचे रंग आहेत. असे स्टिकर्स माझ्याकडे पाहिले तर माझे मित्र हसतील मला!’’
हा रंगभेद आता नुसत्या व्यक्तिगत आवडी-निवडींपुरता मर्यादित राहिलेला नाहीय. यातून कळत-नकळत एक लैंगिक भूमिका रुजविली जाते आहे.
प्रेम, वात्सल्य, माया, राग, तिरस्कार अशा अनेक भावनांच्या मुळाशीही आपली लैंगिक भूमिका असते. आपण स्वत:च्या नजरेतून स्वत:ला कसे वाटतो, त्यात गुंतलेल्या भावभावना, आपण त्या कशा व्यक्त करतो, आपली नातीगोती- या सगळ्यांची नाळ लैंगिक भूमिकेशी कमी-अधिक प्रमाणात जोडलेली दिसते.
अशा लैंगिक भूमिकेमुळे होणाऱ्या जाणिवा, त्यातून घडणारं आपलं व्यक्तिमत्त्व, आपलं समाजातलं अस्तित्व- या सगळ्यांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे ‘लैंगिकता’ (सेक्शुअ‍ॅलिटी). मुळात लैंगिकता म्हणजे काय हे समजून घेतलं की आपल्या रोजच्या जगण्यात-वावरण्यात सगळीकडे लैंगिकतेची मुळं दिसायला लागतात आणि सेक्स एज्युकेशन (लैंगिक शिक्षण) आणि सेक्शुअ‍ॅलिटी एज्युकेशन (लैंगिकता शिक्षण) मधला फरकही स्वाभाविकपणे अधोरेखित होत जातो.
एकदा या चष्म्यातून पाहिलं की पिढय़ान् पिढय़ा कळत-नकळत मुलांचं लैंगिकता शिक्षण कसं होत आलेलंच आहे, हे ध्यानात येतं. त्यामुळे लैंगिकता या शब्दाला बिचकून जाण्याचं कारण नाही. किंबहुना आपण पालक म्हणून मुलांबरोबर केलेल्या अनेक गोष्टी, (उदा. एका वयानंतर नागडं न वावरणं, मुलीला नीट बसायला सांगणं) हा लैंगिकता शिक्षणाचाच भाग आहे. पण अनेकदा पालकांकडून तो अंगावर पडलेलं झुरळ झटकल्यासारखा येतो. अशा वेळी त्या सुरातून आणि देहबोलीतून (बॉडी लँग्वेज) हे काहीतरी निषिद्ध प्रकरण आहे, हा संदेशही मुलांपर्यंत ठसठशीतपणे जातो. तो मग दीर्घ काळ लक्षातही राहतो- अगदी तीन-चार वर्षांच्या मुलाच्याही! खास करून ‘एवढय़ा लहान वयाच्या मुलांचं कसलं काय लैंगिकता शिक्षण’ असं म्हणणाऱ्या पालकांना हे आवर्जून सांगावंसं वाटतं.
मला माझ्या बाबतीत काही गोष्टी अगदी ठसठशीतपणे आठवतात. मी तीन-चार वर्षांची असताना आमच्या शेजारी माझ्यापेक्षा दहा-बारा वर्षांनी मोठे दोन मुलगे राहायचे. माझी त्यांची खूप दोस्ती होती. मला अनेक गोष्टी या दादा मंडळींनी शिकविल्या. अमुक सिनेमात तमुक गाणं आहे, असं बरंच काय काय ते मला सांगायचे. त्यातला एकजण एकदा ‘आराधना’तलं ‘रूप तेरा मस्ताना’ गात होता. त्याच्या बाबांनी एकदम त्याला हटकलं, ‘‘हे कसलं गाणं म्हणतो आहेस?’’ तो एकदम कावराबावरा होऊन गप्प बसला. मी त्याला म्हटलं, ‘‘काय झालं?’’ तो म्हणाला, ‘‘गाणं बरोबर नाही.’’ नेहमी मजेत असणाऱ्या त्या धमाल दादाचा कसानुसा झालेला चेहरा आजही माझ्या लक्षात आहे. खरं तर तो चेहरा इतका वेगळा होता की, म्हणूनच मला त्याला नेमकं काय झालं, असं विचारायची हिंमतच झाली नसावी.
पुढे काही दिवसांनी तो ‘आराधना’मधलंच ‘गुनगुना रहे हैं भंवर.’ गुणगुणत होता. त्याचे बाबाही जवळच होते. मी त्याच्याजवळ हळूच जाऊन विचारालं, ‘‘हे गाणं पण ‘आराधना’मधलं आहे ना? हे गाणं बरोबर आहे?’’
हे ‘आराधना’ प्रकरण माझ्या छान लक्षात राहिलं. पुढे खूप वर्षांनी (एव्हाना मला स्वत:ला मुलगा झाला होता) चॅनेल सर्फीग करताना कुठल्या तरी चॅनेलवर ‘आराधना’ चालू होता. मी तोपर्यंत तो सिनेमा पाहिलाच नव्हता, पण आतमध्ये कुठे तरी कुतूहल इतकी र्वषही जागं होतं. मी मग ‘रूप तेरा मस्ताना..’ गाणं येईपर्यंत तो चॅनेल सुरू ठेवला आणि गाणं झाल्यावर मग बंद केला.
म्हणून विषय टाळून, तेवढय़ापुरती सोपी उत्तरं देऊन मोठी माणसं ती वेळ निभावून नेतात. पण त्यातून मुलं काय शिकतात हे लक्षात घेणं खूप महत्त्वाचं ठरतं. एखाद्या विषयाला बगल देणं किंवा तो वाढू न देणं यातून हे निषिद्ध इलाक्यात मोडणारं प्रकरण आहे, एवढं मुलांना समजतं. हेही एक प्रकारचं लैंगिकतेविषयीचं शिक्षणच आहे, पण ते डोळस आणि निकोप नाही, तर नकारात्मक आहे.
लैंगिकता शिक्षणाची मुलांची सुरुवात पालकांच्या स्वत:च्या लैंगिकतेविषयी दृष्टिकोनातून होते, असं म्हणतात ते यासाठीच. म्हणूनच आपलं लहानपणही पालकांनी आठवायला हवं. लहानपणी काही विषय हे ‘न बोलायचे, प्रश्न न विचारण्याचे’ असतात, हे आपल्याला कधी कळलं होतं? त्याबद्दल नंतरच्या आयुष्यात जरा जास्तच कुतूहल वाटलं होतं का? असे प्रसंग आठवून पाहायचा स्वाध्याय आई-बाबांनी एकदा करून पाहायलाच हवा.