आरोग्यम् : फायब्रॉईड Print

डॉ. कामाक्षी भाटे/डॉ. पद्मजा सामंत, शनिवार, १४  एप्रिल २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it

फायब्रॉईड हा भारतातल्या २५ टक्के स्त्रियांमध्ये आढळून येणारा विकार आहे; परंतु गर्भाशय काढून टाकणे हा त्यावरचा एकमेव उपाय नाही. त्यासाठी पर्यायी उपाय उपलब्ध आहेत. त्याविषयी.. सुरक्षित आणि आधुनिक उपचार पद्धती बहुधा गरीब आणि खेडय़ापाडय़ातील स्त्रियांच्या आवाक्याबाहेरच्या असतात याचे फायब्रॉईड आणि एण्डोमॅट्रिओसिस हे एक बोलके उदाहरण आहे.
फायब्रॉईड म्हणजे काय? गर्भाशयाच्या स्नायूंच्या गाठी बनतात तेव्हा त्याला फायब्रॉईड म्हणतात. म्हणजे या गाठी कर्करोगाच्या नव्हेत.
जवळजवळ ३० ते ३५ टक्के स्त्रियांमध्ये वयाच्या १८ ते ५० दरम्यान फायब्रॉईडच्या गाठी आढळून येतात. बऱ्याच संशोधनाअंती हे लक्षात आले आहे की,  २५ टक्के भारतीय स्त्रियांमध्ये हा विकार आढळून येतो. जगभरात हिस्टरेक्टमी (गर्भाशय काढून टाकण्याची शस्त्रक्रिया) ही स्त्रियांमधील शस्त्रक्रियांपैकी दुसऱ्या क्रमांकाची शस्त्रक्रिया आहे. पाश्चात्त्य देशांतली उपलब्ध आकडेवारी आणखीनच बोलकी आहे. अमेरिकेतील ज्येष्ठ नागरिक स्त्रियांपैकी १/३ (एकतृतियांश) स्त्रियांची हिस्टरेक्टमी झालेली असते; तर ब्रिटनमध्ये हे प्रमाण १/५ (एकपंचमांश) आहे. हे एवढं विस्तारानं सांगायचं कारण म्हणजे फायब्रॉईड झाला म्हणून गर्भाशय काढणे हा एकमेव उपाय नव्हे. त्यासाठी पर्यायी उपाय उपलब्ध आहेत. याची माहिती स्त्रियांना असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
फायब्रॉईड हे आंतस्रावांवर अवलंबून असतात. सहसा ते एकापेक्षा अधिक असतात. अनेकदा ५० टक्के स्त्रियांमध्ये काहीच तक्रारी नसतात. इतर कोणत्या तरी कारणांसाठी केलेल्या तपासणीत ते आढळून येतात. इतर स्त्रियांमध्ये पोटदुखी, अतिरक्तस्राव व गाठीचा आकार मोठा असेल तर ओटीपोटात जड वाटत राहते. काही वेळा अनेक गाठींनी व्यापलेले गर्भाशय अगदी नऊ महिन्यांचा गर्भ असल्यासारखे मोठे दिसू लागते. खूप वाढलेल्या गर्भाशयामुळे ओटीपोटातील इतर अवयांवर दबाव येतो व त्यांच्या कामात अडथळा येतो. हा दबाव पुढं मूत्राशय किंवा मूत्रनलिकेवर पडला तर सारखी लघवी होणे किंवा लघवी अडकणे यांसारख्या तक्रारी दिसून येतात. जर हा दबाव मूत्रवाहक नलिका (युरेटर्स) वर पडला तर क्वचितप्रसंगी मूत्रपिंडाला (किडणी) नुकसान पोहोचून धोका निर्माण होतो.
गर्भाशयातील स्नायूंमध्ये फायब्रॉईडची गाठ नक्की कुठे आहे यावर रक्तस्रावाचा प्रकार व प्रमाण अवलंबून असतं. आधी म्हटल्याप्रमाणे फायब्रॉईडची गाठ सहसा एकच नसते. अनेक गाठी एकाच वेळी होतात. गाठ गर्भाशयाच्या पोकळीत वाढत असेल तर अनियमित रक्तस्राव होत असतो. शिवाय पाळीच्या वेळी अधिक रक्तस्राव होतो. ओटीपोटात व कंबरेत दुखते. गर्भाशयाच्या स्नायूंच्या आत गाठ वाढली असेल तर पाळीत अतिरक्तस्राव होतो व वेदना होतात. क्वचितप्रसंगी जर गाठ गर्भाशयाच्या मुखावर असेल तर योनीमार्गातून वाढू शकते व लैंगिक संबंधात अडथळा येतो. फायब्रॉईड आणि वंध्यत्व यांचा म्हणावा तसा संबंध नाही; परंतु अगदी गर्भाशयाच्या पोकळीत गाठ वाढली असल्यास फलित बीजाचे रोपण होणे कठीण होते. जर फायब्रॉईडमुळे अंडनलिका ताणल्या गेल्या किंवा बीज पुढे सरकायला अडथळा आला तर अशा केसमध्येच ते वंध्यत्वाला कारण असते, इतर वेळी नाही.
गरोदरपणी फायब्रॉईडमुळे काही अडचणी येऊ शकतात. फायब्रॉईड गाठीची वाढ इस्ट्रोजन-प्रोजेस्टिरोन या आंतस्रावांमुळे होत असते. गर्भावस्थेतील नऊ महिन्यांच्या कालावधीत हे घटक स्त्रीच्या शरीरात भरपूर प्रमाणात असतात. त्यामुळे फायब्रॉईड झपाटय़ाने वाढतात. त्यांना होणारा रक्तपुरवठाही त्या प्रमाणात वाढतो. त्यामुळे पोटात दुखू शकते, पण तेव्हा शस्त्रक्रिया वगैरे न करता त्या गरोदर स्त्रीला केवळ आराम द्यावा. परंतु बीजारोपणच मूळ फायब्रॉईड गाठीवर झाले तर वारेची (प्लेसेन्टा) वाढ व त्यातून होणारे बाळाचे संगोपन दोन्हींमध्ये बाधा येऊ शकते व गर्भपात होऊ शकतो. असे गर्भपात झाले असल्यास गाठ काढणे अत्यावश्यक ठरते.
फायब्रॉईडची गाठ गर्भाशयातील खालच्या बाजूस असेल तर गर्भ आडवा वाढू लागतो. म्हणजे बाळ आडवे असते व प्रसूती होणे अशक्य होते. अशा वेळी प्रसूतीवेदना खूप वेळ होत राहून गर्भजल वाहून जाते. अशा वेळी बाळ आणि माता दोघांच्या जिवाला धोका निर्माण होतो. म्हणूनच प्रसूतीपूर्व तपासणी व सोनोग्राफी केल्यास मातेचे योग्य वेळी सिझेरियन ऑपरेशन करणे शक्य होईल. सुरक्षित मातृत्वासाठी हे अनिवार्य आहे. फायब्रॉईडमुळे बाळंतपणानंतर गर्भाशय योग्यरीत्या आकुंचन पावू न शकल्याने रक्तस्राव होऊन बाळंतिणीचा जीव धोक्यात येतो.
बऱ्याचदा काही तक्रार नसताना नेहमीच्या आरोग्य तपासणीत फायब्रॉईडचे निदान होते. त्यानंतर सोनोग्राफी केली जाते. मग अशा फायब्रॉईडचं काय करायचं?  शस्त्रक्रिया करायची की नाही? करायची तर कधी? कोणत्या प्रकारची शस्त्रक्रिया करायची? याला काही पर्यायी उपाय आहेत का? हे पुढचे स्वाभाविक प्रश्न आहेत.
आपल्या समाजात स्त्रीरोगतज्ज्ञाकडे केवळ गरोदरपणी, प्रसूतीसाठी, वंध्यत्वासाठी, अतिरक्तस्राव (थॅनोरेजिया) अथवा मग गर्भपिशवी उतरले (प्रोलेप्स)यासाठी जाण्याची पद्धत आहे. जनरल चेकअपमध्ये स्त्रीरोगतज्ज्ञ बसत नाही.
पॅपस्मियर, नियमित पॅल्विक तपासणी टाळण्याक डे स्त्रियांचा कल असतो. याची कारणे अनेक आहेत. मुख्यत्वे लाज /भीड आणि भीती. ही तपासणी स्त्रियांना विशेषत: डॉक्टर पुरुष असतील तर नकोशी वाटते आणि अनामिक गंभीर विकाराची भीती तर प्रत्येकाला असतेच.
हे  सर्वमान्य झाले आहे की, नियमित पॅप तपासणी, गरजेप्रमाणे सोनोग्राफी, स्तन तपासणी, मधुमेह तपासणी, ईसीजी करून घेणे आवश्यक आहे. जसं आपण मध्यमवर्गीय वाढदिवसाला एखादी छानशी साडी, भेटवस्तू वगैरे घेतो तसंच अशा प्रकारच्या तपासणीची भेट आपण स्वत:ला द्यावी म्हणजे काहीच त्रास नसणारे, छोटे फायब्रॉईड असतील तर अशा तपासणीतून वाढीचा अंदाज येईल. कारण रजोनिवृत्तीनंतर तर इस्ट्रोजन-प्रोजेस्टिरोनचे प्रमाण घटते आणि त्याबरोबरच फायब्रॉईडची वाढ थांबते. अशा छोटय़ा आकाराच्या फायब्रॉईडचे ऑपरेशन करायची गरज नाही; परंतु अगदी तरुण वयातच मोठय़ा आकाराचे फायब्रॉईड असतील तर त्यांची वाढ रजोनिवृत्तीपर्यंत होत राहते. म्हणून त्यांची शस्त्रक्रिया करून घेण्याचा सल्ला दिला जातो. शिवाय त्यामुळे रक्तस्राव होऊन अ‍ॅनिमिया झाला तर लोहवर्धक गोळ्या व इंजेक्शन घेणे आवश्यक आहे.
महिलांच्या मनात आणखीन एक प्रश्न असतोच- फायब्रॉईडचे रूपांतर कर्करोगात होईल का? परंतु संशोधन असे सांगते की, तसे होण्याची शक्यता नगण्य म्हणजे अर्धा टक्काच आहे.
फायब्रॉईडकरिता उपलब्ध शस्त्रक्रियांचे पर्याय कोणते?
रुग्ण स्त्रीचे वय, गर्भाशयात फायब्रॉईडचे निश्चित स्थान, प्रजननाची गरज, रुग्ण स्त्रीची शस्त्रक्रियेला सामोरे जाण्याची क्षमता (फिटनेस), तिला असणारे इतर आजार हे सर्व मुद्दे लक्षात घेऊन स्त्रीरोगतज्ज्ञ इलाजाचे पर्याय सुचवितात.
मायोमेक्टोमी म्हणजे फक्त फायब्रॉईडची गाठ काढणे अथवा हिस्टरेक्टोमी (गर्भाशय काढणे) या दोन शस्त्रक्रिया सुचविल्या जातात.
सर्वसाधारण केसेसमध्ये मध्यमवयीन व गर्भधारणेसाठी इच्छुक नसलेल्या आणि किती टाके आले, कसा व्रण आहे इत्यादीबाबत काळजी नसलेल्या स्त्रियांमध्ये पोट उघडून मायोमेक्टोमी करणे हे सर्वमान्य असते.
पण जर फायब्रॉईड गर्भाशयाच्या पोकळीत असेल तर हा मार्ग कठीण पडतो. अशा केसमध्ये हिस्टेरोस्कोपद्वारा पोकळीच्या आतला फायब्रॉईड काढला जातो. जर फायब्रॉईड गर्भाशयाच्या पृष्ठभागावर असेल तर लॅप्रोस्कोपीद्वारा काढता येतो. या दुर्बिणीद्वारे होणाऱ्या शस्त्रक्रिया फक्त महानगरांमधूनच नाही तर छोटय़ा-छोटय़ा शहरांमध्येही हल्ली होत आहेत.
या शस्त्रक्रियेमुळे टाके कमी येतात, व्रण अगदी छोटासा असतो, वेदना कमी होतात. रुग्ण स्त्री लवकरात लवकर चालती-फिरती होते, खाऊ-पिऊ शकते व रुग्णालयातून रजा घेऊ शकते. तिला जंतुसंसर्ग होण्याची शक्यताही कमी असते. यात रक्तस्रावही कमी होतो.
डॉक्टरांच्या दृष्टीने दुर्बिणीतून पाहताना शस्त्रक्रियेच्या क्षेत्राची व्याप्ती अधिक असल्याने तांत्रिकदृष्टय़ा सुलभ होते, पण यासाठी निष्णात डॉक्टर व त्यांची अनुभवी टीम हे महत्त्वाचे आहेत.
जर फायब्रॉईड खूप मोठे व रक्तप्रवाह अधिक असलेले असले तर शस्त्रक्रिया सुलभ होण्यासाठी हार्मोन्सची विशिष्ट इंजेक्शने देण्यात येतात, पण हा इलाज कायमस्वरूपी नाही. कारण या इंजेक्शनांचे इतर परिणामही असतात.
युटेराईन आर्टरी एम्बोलायझेशन म्हणजे पीव्हीसीचे छोटे दाणे/कण घालून गर्भाशयाच्या रक्तवाहिन्या बंद करणे. ज्या स्त्रियांमध्ये शस्त्रक्रिया धोकादायक ठरू शकते त्यांच्यासाठी हा एक पर्याय आहे, पण साधारणत: १० ते १२ टक्के स्त्रियांमध्ये या उपचारानंतर बीजाशयाची क्षमताही घटू शकते.
दुर्बिणीद्वारा मायोलायसिस व सोनोग्राफीद्वारा (हिफू) फायब्रॉईडचा इलाज करता येतो. या इलाजाने फायब्रॉईडचा आकार व रक्तप्रवाह कमी करता येतो. सोनोग्राफीद्वारे होणाऱ्या हिफूमध्ये तर टाकेही येत नाहीत. पण कधी कधी २-३ वर्षांनंतर २० टक्के स्त्रियांना इतर इलाजाची गरज लागू शकते. शिवाय हे इलाज खर्चीक असतात.
जाता जाता एक अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा सांगायचा तो असा की, जर मायोमेक्टोमी झाली असली तर पुढच्या गर्भधारणेच्या नंतर डॉक्टरांना ते आवर्जून सांगावे. कारण नैसर्गिक प्रसूती करताना टाके फाटून आई व बाळाच्या जिवाला धोका निर्माण होऊ शकतो.
वर सांगितल्याप्रमाणे फायब्रॉईड हा गंभीर भीतिदायक विकार नाही, पण सर्व महिलांनी त्याबाबत जागरूक व सुज्ञ असणे आवश्यक आहे.