आरोग्यम् : एण्डोमेट्रिओसिस लक्षणे व उपाय Print

altडॉ. कामाक्षी भाटे / डॉ. पद्मजा सामंत , शनिवार , २८ एप्रिल २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
एण्डोमेट्रिओसिस हा आजार जीवघेणा नव्हे, परंतु त्याच्या इतर लक्षणांमुळे आणि त्याचे वंध्यत्वाशी निकटचे नाते असल्याने तो स्त्रियांसाठी काळजीचा विषय बनला आहे. अर्थातच एण्डोमेट्रिओसिस कुठल्या अवयवावर रुजला आहे यावर त्याची लक्षणे अवलंबून असतात व त्यायोगे डॉक्टरांकडून उपाय योजले जातात.
एण्डोमेट्रिओसिसची अगदी पहिली आठवण म्हणजे माझ्यापेक्षा वयाने बरीच मोठय़ा असलेल्या माझ्या बहिणीचं पोटदुखीने हैराण होणं आणि पुढे बरच उशिरा लग्न झाल्यावर वंध्यत्वावर इलाज करताना तिच्या पोटात एण्डोमेट्रिओसिस असल्याचं त्या काळात प्रथितयश डॉक्टरांनी निकाल देणं आठवतं.  मग तिनं मुलं व्हावीत म्हणूनचे सर्व प्रयत्न सोडून देऊन स्वत:ला करिअरमध्ये झोकून दिले.
एण्डोमेट्रिओसिसचे पुस्तकी वर्णन साधारणत: असेच आहे. म्हणजे एण्डोमेट्रिओसिसची खास करून उच्च सामाजिक स्तरातील, उशिराने लग्न झालेल्या, सुशिक्षित करिअर करणाऱ्या माहिलांमध्ये जास्त प्रमाणात दिसतो. तसं पाहिलं तर हा आजार जीवघेणा नव्हे, परंतु त्याच्या लक्षणांमुळे आणि त्याचे वंध्यत्वाशी निकटचे नाते असल्याने तो काळजीचा विषय आहे.
मागील लेखांमध्ये गर्भाशय, अंडाक्षय, बीज नलिका वगैरेची रचना व कार्यपद्धती आपण पाहिली आहेच, पण एण्डोमेट्रिओसिस समजून घेताना त्याची थोडीशी उजळणी आपण करूया.
गर्भाशय ही एक घट्ट स्नायूंची पिशवी असते. ती ओटीपोटात असते. या पिशवीच्या पुढच्या भागात मूत्राशय व पाठीमागे मोठे आतडे व गुदा असते. या पिशवीच्या दोन्ही बाजूने अंडनलिका निघतात. या नलिकांना लागून दोन अंडाशये असतात. गर्भाशयाच्या आतल्या बाजूने एक अस्तर असते. यालाच म्हणतात एण्डोमेट्रिअम. पाळी चक्रामध्ये अंडाशयातील इस्ट्रोजन व प्रोजेस्टेरॉन या अंतस्रावाच्या प्रभावाने एण्डोमेट्रिअमच्या पेशी वाढवत. त्यामध्ये रक्तवाहिन्याही वाढतात व पाळी आल्यावर हे सर्व झडून जाते, परंतु एण्डोमेट्रिअमचे हे अस्तर गर्भपिशवीच्या बाहेर वाढले तर प्रत्येक पाळीच्या वेळी या जागीही रक्तस्राव होतो, परंतु हा स्राव बाहेर पडू शकत नाही. तो तिथेच साठतो.
या पेशी गर्भाशयाच्या बाहेर कशा पोहचतात, याबद्दल अनेक मतप्रवाह असले तरीही सर्वमान्य असे कारण म्हणजे पाळीच्या वेळी अस्तराच्या झडलेल्या काही पेशी अंडनलिकांमधून उलटा प्रवास करून ओटीपोटात जातात व वेगवेगळ्या अवयवांवर रुजतात. जरी अनेक महिलांमध्ये असे रक्त पाळीच्या वेळी ओटीपोटात दिसून आले तरी साधारण ५ ते १० टक्के महिलांमध्येच त्याचे रूपांतर एण्डोमेट्रिओसिसमध्ये होते व एण्डोमेट्रिओसिस कुठल्या अवयवावर रुजला आहे यावर त्यावरून त्याची लक्षणे दिसतात. मात्र, जेव्हा वंध्यत्वाच्या एकूण केसेसमध्ये ३० ते ४० टक्के महिलांमध्ये एण्डोमेट्रिओसिस आढळून येतो.
एण्डोमेट्रिओसिसच्या सक्रिय पेशींमुळे निर्माण झालेल्या प्रोस्टाग्लॅण्डीन नामक द्रावावर एण्डोमेट्रिओसिसमुळे होणाऱ्या वेदना, ओटीपोटात येणारी सूज वैगेरे तक्रारी अवलंबून असतात. शिवाय स्त्री बीज अंडाशातून बाहेर पडते तेव्हा अंडनलिकांची हालाचाल पाळी येण्याआधी व पाळीच्या वेळीही या वेदना वाढतात.
एण्डोमेट्रिओसिसची प्रमुख लक्षणे कोणती?
कित्येक महिलांमध्ये कोणतीच लक्षणे दिसून येत नाहीत. दुसऱ्या कोणत्या तरी कारणासाठी लेप्रोस्कोपीमध्ये (दुर्बिणीतून ओटीपोटाचे परीक्षण)मध्ये गर्भाशयाच्या भोवतीने, अंडनलिकेवर, अंडाशयांवर, ओटीपोटातील आतील आवरणावर (पेरिरोनियम), गर्भाशयामागे आतडय़ावर इत्यादी जागी एण्डोमेट्रिओसिसच्या सक्रिय ग्रंथीचे काळपट डाग आढळून येतात. इतर महिलांमध्ये प्रामुख्याने दिसून येणाऱ्या तक्रारी म्हणजे पाळीच्या वेळी (कधी-कधी सातत्यानेसुद्धा) ओटीपोटात दुखत राहणे, पाळीत खूप रक्तस्राव होणे, संभोगाच्या वेळी अतिशय वेदना होणे, पोटात जड-जड वाटणे, बद्धकोष्ट किंवा जुलाबाची तक्रार, लघवी करतानासुद्धा दुखणे आणि महत्त्वाची तक्रार म्हणजे वंध्यत्व. खरं म्हणजे वंध्यत्वाची तक्रार नसेल तर महिला वरील सांगितलेली सर्व दुखणी अंगावर काढतात. तक्रारी खूप वाढल्यावर त्याचे निदान होते. त्यामुळे इलाजही गुंतागुंतीचा बनतो.
एण्डोमेट्रिओसिसमुळे वंध्यत्व का येते?
अंडाशय, अंडनलिका, गर्भाशय हे अवयव त्यांच्यावर पसरलेल्या एण्डोमेट्रिओसिसमुळे व त्यातून महिन्याला होणाऱ्या रक्तस्रावामुळे  व त्यातून महिन्याला होणाऱ्या रक्तस्रावामुळे एकमेकांना चिकटतात. त्यामुळे अंडाशयातून बीज बाहेर पडू शकत नाही, पडलेच तर ते अंडनलिकेपर्यंत पोहोचू शकत नाही किंवा अंडनलिकेत पोहोचले तरी ते पुढे सरकू शकत नाही. अशाने स्त्रीचे अंडे फलित न झाल्याने वंध्यत्व येते.
वंध्यत्वाची तपासणी करताना योनीमार्गातून बोटाने तपासणी करताना डॉक्टरांना जखडले गेल्याने न हलणारे गर्भाशय, हलविल्यावर होणाऱ्या वेदना, आतमध्ये छोटे दाण्यासारखे व्रण हाताला लागणे. लेप्रोस्कोपीने तपासणी करताना आढळणाऱ्या खुणा आहेत, ओटीपोटात गर्भाशयाच्या भोवती सिस्ट (जुन्या साचलेल्या रक्तामुळे बनलेल्या फुग्यासारख्या गाठी) दिसतात. या आजाराचा इलाज रुग्ण महिलेचे वय, तिची मुख्य तक्रार (वंध्यत्व आहे की नाही), गर्भाशयाची आवश्यकता व आजाराची स्टेज यावर आधारित असतो.
लॅप्रोस्कोपीमुळे एण्डोमेट्रिओसिसचा इलाज सोपा झाला आहे. यामध्ये एण्डोमेट्रिओसिसचे डाग जाळून नष्ट केले जातात. एकमेकाला चिकटलेले अवयव, अंडनलिका, अंडाशय सुटे केले जातात. साचलेल्या रक्ताच्या गाठी काढून टाकल्या जातात, पण या शस्त्रक्रिया कितपत यशस्वी होतील, हे  एण्डोमेट्रिओसिसच्या स्टेजवर अवलंबून असते.
जर पूर्णपणे एण्डोमेट्रिओसिस काढून टाकता आला नाही तर त्याची वाढ रोखण्यासाठी व गर्भधारणा सुलभ करण्यासाठी इस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टेरॉनच्या गोळ्या (गर्भनिरोधक गोळ्या) सहा ते आठ महिने सातत्याने (नेहमीसारख्या खंड न करता) दिल्या जातात. अशाच प्रकारचा इलाज इतर काही हॉर्मोन्स देऊनही केला जातो, पण हे सर्व इलाज कायमस्वरूपी नाहीत व त्याने एण्डोमेट्रिओसिस मुळापासून बरा होईल असेही नाही. ही औषधे इस्ट्रोजेनविरोधी परिणाम करत असल्याने त्यांचे इतर परिणाम असह्य़ होतात. रजोनिवृत्ती सारखी लक्षणे काहींना खूप त्रासदायक होतात.
मिरेना हे तांबीसारखे साधन असून त्यात प्रोजेस्टेरॉन असते. हे गर्भाशयात बसवल्याने हॉर्मोनची निर्मिती कमी होते व पाळी बंद होते. याचा परिणाम पाच वर्षे टिकतो. याची किंमत साधारण सात ते आठ हजार रुपये आहे. ज्यांना लॅपॅरोस्कोपीने केलेल्या एण्डोमेट्रिओसिसच्या इलाजाने अथवा औषधोपचाराने फायदा होत नाही त्यांना हिस्टरेक्टोमी व उफोरेक्टोमी म्हणजे गर्भाशय व अंडाशय काढून टाकण्याचा सल्ला दिला जातो.
एण्डोमेट्रिओसिस टाळता येऊ शकेल का?
जर एण्डोमेट्रिओसिसच्या खूप पेशी ओटीपोटात जात असतील तर त्यांच्या वाढीत खंड पाडण्यासाठी पाळी बंद झाली पाहिजे. नैसर्गिकरित्या तात्पुरती पाळी बंद होणे गरोदरपणात शक्य असते. सुयोग्य काळात प्रजनन पूर्ण करून घेणे कधीही चांगले!
काही संशोधकांच्या मते एण्डोमेट्रिओसिस व प्रतिकारशक्तीचा संबंध असतो व ‘ब’ आणि ‘क’ जीवनसत्त्व यांचा आहारात अंतर्भाव केल्याने प्रतिकारशक्ती वाढते. त्यामुळे कदाचित टाळता येत असावा.
एण्डोमेट्रिओसिसने होणाऱ्या वेदना टाळण्यासाठी आहारात कोंडायुक्त (फायबर) अन्नपदार्थ घ्यावेत. बिस्किटे, केक वैगेरे पदार्थ टाळावेत, त्यामुळे बद्धकोष्ठ टाळल्याने वेदना कमी करता येतात. संशोधकांच्या मते काही योगप्रकार केल्याने वेदना कमी करता येतील.
समारोपाआधी अ‍ॅडिनोमायोसिस म्हणजे इंटर्नल एण्डोमेट्रिओसिसबद्दल थोडेसे. गर्भाशयातील आवरण जसे ओटीपोटातील अवयवांवर वाढते तसे ते जर गर्भाशयाच्या स्नायूंच्या आत वाढले तर त्याला इंटर्नल एण्डोमेट्रिओसिस म्हणतात. पाळीच्या वेळी स्नायूमध्ये स्थापित इन्डोमेट्रीअम फुगते आणि त्यातून रक्तस्राव होऊन तीव्र वेदना होतात. याचे निदान अधिकत: सोनोग्राफीने होते. गर्भाशय आणि अंडाशये काढून टाकावी लागतात.
अशा तऱ्हेने एण्डोमेट्रिओसिस जीवघेणा नसला तरी अति त्रास व वेदनादायी असतो.