आरोग्यम् : गरजेच्या तपासण्या Print

डॉ. कामाक्षी भाटे / डॉ. पद्मजा सामंत , शनिवार , २१  जुलै २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it

आपल्या समाजाला कुपोषण हा मोठा शाप आहे. मुख्यत्वे मुलं आणि महिलांमध्ये! भारतात गरोदर स्त्रीमधील अ‍ॅनिमिया म्हणजे रक्त कमी असण्याचं प्रमाण ८० टक्के आहे. अ‍ॅनिमिया तीव्र, मध्यम व किंचित असू शकतो. त्याप्रमाणे गोळ्या किंवा इन्जेक्शनने इलाज केला जातो.त्यासाठी आवश्यक आहे विविध तपासण्या करण्याची.गरोदर महिलांना पहिल्या भेटीत डॉक्टर हिमोग्लोबिनचे प्रमाण, रक्तगट आणि उपगट, लघवीची अल्ब्युमिनकरिता तपासणी, व्ही.डी.आर.एल., एच.आय.व्ही.ची आणि हिपेटायटीस बीची तपासणी करण्यास सांगतात.

रक्तगट, उपगट तपासणीचे महत्त्व :
प्रत्येक गरोदर महिलेला व तिच्या जोडीदारालासुद्धा स्वत:चा रक्तगट, उपगट माहीत असणे आवश्यक आहे.
वाचकांना माहीतच आहे की, रक्तगट चार असतात अ, अइ, इ आणि ड या रक्तगटांचे प्रत्येकी दोन उपगट असतात म्हणजे - A +ve, A -ve ,  B +ve, B -ve तसेच AB, O चे आहे.
साधारणपणे समाजामध्ये ९६ टक्के लोकांचा उपगट पॉझिटिव्ह व ४ टक्के लोकांचा उपगट निगेटिव्ह असतो. याला आर.एच. निगेटिव्ह म्हणतात. ( RH -ve)
बऱ्याच वेळा लोक विचारतात ‘‘जर नवरा आणि बायकोचा रक्तगट एकच असेल तर?’’
रक्तगट एक असल्याने होणाऱ्या बाळावर कुठलाही विपरीत परिणाम होत नाही.
परंतु जर नवऱ्याचा उपगट पॉझिटिव्ह आणि महिलेचा निगेटिव्ह असेल तर दुसऱ्या, तिसऱ्या बाळंतपणात बाळाला एक प्रकारची कावीळ होण्याची शक्यता असते. म्हणूनच गर्भवती महिलेचा रक्तगट निगेटिव्ह असेल तर डॉक्टर आय.सी.टी. नावाची चाचणी करायला सांगतात. त्यामुळे गर्भातील बाळाला धोका असेल तर कळते आणि प्रसूती नियोजन करता येते. जर आय.सी.टी. निगेटिव्ह राहिली तर प्रसूतीआधी किंवा नंतर ७२ तासांच्या आत ‘अ‍ॅण्टी डी’ नावाचे इन्जेक्शन दिले जाते. आर. एच. निगेटिव्ह (उपगट निगेटिव्ह) असलेल्या महिलेचा गर्भपात जरी झाला तरीही अ‍ॅण्टी इन्जेक्शन द्यावे लागते. याची किंमत १८०० ते २००० रुपये इतपत असते. पैशाची तरतूद आवश्यक असते.
आपल्या समाजाला कुपोषण हा मोठा शाप आहे. मुख्यत्वे मुले आणि महिलांमध्ये! भारतात गरोदर स्त्रीमधील अ‍ॅनिमिया म्हणजे रक्त कमी असण्याचं प्रमाण ८० टक्के आहे. अ‍ॅनिमिया तीव्र, मध्यम व किंचित असू शकतो. त्याप्रमाणे गोळ्या किंवा इन्जेक्शनने इलाज केला जातो.
चणे-शेंगदाणेवाल्याच्या टोपलीत ठेवलेले खडे कधी पाहिले आहेत का? लोह व कॅल्शियमचे शरीरातले प्रमाण कमी असणारी मुले जशी माती, खडू वगैरे खातात तसेच काही ठरावीक समाजातील महिलासुद्धा या खडय़ांचे सेवन करतात. त्यापेक्षा लोह कॅल्शियमयुक्त आहार घेणे, लागल्यास औषधोपचार करणे चांगले.
ज्या स्त्रिया शाकाहारी असतात त्यांना लोह आणि कॅल्शियमची अधिक गरज असते. गूळ, शेंगदाणे, चिक्की, पालेभाज्या, नाचणी, शेवगा यामुळे ही दोन पोषक तत्त्वे योग्य प्रमाणात मिळतात.
लोहाच्या म्हणजे रक्तवाढीच्या गोळ्या जेवणाआधी घेतल्यास सर्वाधिक फायदा होतो; परंतु त्यामुळे मळमळ व उलटय़ा होण्याचीही शक्यता असते. म्हणून मग जेवणानंतर घेतल्या तर चालतात. लोह अगदीच पचत नसेल तर गोळी बदलून देतात अथवा इन्जेक्शने देतात. काही वेळा अ‍ॅनिमिया तीव्र असेल तरी इन्जेक्शने द्यावी लागतात किंवा रुग्णालयात अ‍ॅडमिट व्हावे लागते.
या तपासण्यांचे, गोळ्या, इन्जेक्शनांचे महत्त्व वस्तीमध्ये समजावून सांगणे खूप आवश्यक असते.
आमच्याकडे डॉ. विजया भालेराव विभागप्रमुख असताना एक नावीन्यपूर्ण संकल्पना राबविली गेली. ‘हजबण्ड क्राफ्त क्लिनिक’- त्या नेहमी म्हणायच्या ‘आपण महिलांना हे खा, ते खा, ही तपासणी, या गोळ्या ते इन्जेक्शन, असं करा तसं करू नका वगैरे सांगत असतो. पेनिसिलीन जोडीदारालाही घ्यावे लागेल, अ‍ॅण्टी डीसारख्या महागडय़ा इन्जेक्शनची गरज लागेल वगैरे सल्ले देतो, पण हे सर्व केवळ या गर्भवती महिलेला सांगून चालणार नाही. घरात ज्या व्यक्ती सर्व महत्त्वाचे निर्णय घेतात त्यांना बोलावून सांगावे लागेल.’ रविवारी नवरेमंडळी, सासूबाई वगैरेंच्या बरोबर ही नावीन्यपूर्ण बैठक व्हायची आणि खास गरजा असणाऱ्या महिलांच्या केसेसवर भर दिला जायचा.
डॉक्टर गरोदर महिलेला पहिले पाच महिने महिन्यातून एकदा, पुढचे तीन महिने महिन्यातून दोनदा आणि शेवटच्या महिन्यात दर आठवडय़ाला एकदा तपासणीसाठी बोलावतात.
दरखेपेला तपासणी कशाची करायची?
गर्भवती महिलेचे वजन, लघवीमध्ये गाळ (अल्ब्युमिन), रक्तदाब, पोटाची तपासणी, पायाची सूज वगैरे पाहिली जाते.
दुसरी सोनोग्राफी पाचव्या महिन्यात करतात. या वेळी बाळाची वाढ, प्लेसेन्टा (वारे) ची जागा, बाळातील शारीरिक व्यंग, इ. पाहिले जाते.
व्ही.डी.आर.एल. तपासणी : तिसरी महत्त्वाची तपासणी म्हणजे व्ही.डी.आर.एल. ही एका ठरावीक मर्यादेपेक्षा अधिक पॉझिटिव्ह असेल तर सिफिलिस नावाच्या गुप्तरोगांची लागण दर्शविते. या आजारात गर्भपात, मृतगर्भ जन्माला येणे, बाळाला जन्मत: जंतुसंसर्ग असणे संभवते. याच्या इलाजासाठी पती-पत्नी दोघांनाही पेनिसिलीनची इन्जेक्शने (टेस्ट- डोसनंतर) दिली जातात.
एच.आय.व्ही. तपासणी : गरोदरपणातील या तपासणीच्या महत्त्वाबद्दल आधीच्या लेखात विस्तृत चर्चा केली आहे.
लघवीतील अल्ब्युमिनची तपासणी : अलब्युमिन हे आपल्या रक्तातील एक प्रकारचे महत्त्वाचे प्रथिन आहे. साधारणपणे हे लघवीत नसते, पण  ते लघवीत उतरले तर हे एका धोकादायक विकाराचे लक्षण आहे. याला प्रिएक्लेम्प्सिया असे म्हणतात. ही तपासणी डॉक्टर प्रत्येक भेटीत करून घेतात.
याबद्दल आपण पुढच्या लेखात (४ ऑगस्ट) विस्तृत चर्चा करू.