आरोग्यम् : थायरॉइड Print

alt

डॉ. कामाक्षी भाटे / डॉ. पद्मजा सामंत , शनिवार , २७ ऑक्टोबर २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
आपल्या देशात सुमारे चार कोटी लोक थायरॉइडग्रस्त असल्याचा अंदाज आहे. त्यातही महिलांचे प्रमाण पुरुषांच्या पाचपट आहे. थायरॉइडवर काय उपाययोजना आहेत. त्याविषयी..
टेलिव्हिजनवर एक आयोडिनयुक्त मिठाची जाहिरात आपण सर्वानीच पाहिली असणार. त्यात एक जागरूक आई आपल्या कुटुंबाच्या आरोग्याकरिता आयोडिनयुक्त मीठ वापरते आणि तिची मुलगी शिकून मोठ्ठी ऑफिसर होते. यातून ‘आयोडिन’चे आपल्या आहारातील महत्त्व स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न जाहिरातकर्त्यांनी केला आहे. २००६ सालापासून आपल्या देशात आयोडिनविरहित मीठ विकण्यावर र्निबध आहेत. ऑक्टोबर महिना ‘आयोडिन डेफिशियन्सी डिसॉर्डर’ महिना आणि २१ ऑक्टोबर ‘आयोडिन डेफिशियन्सी डिसॉर्डर’ दिन म्हणून जाहीर आहे.
या आयोडिनची आपल्या आरोग्य संवर्धनात काय भूमिका आहे? त्याच्या अभावाने काय होते?
आपल्या शरीरातील चयापचय नियंत्रित करणाऱ्या आणि सर्व अवयवांचे कार्य सुरळीत चालवणाऱ्या विविध अंत:स्रावी ग्रंथींमधील एक महत्त्वाची ग्रंथी-थायरॉइड. ही ग्रंथी गळ्याच्या पुढील भागात श्वासनलिकेवर एखाद्या फुलपाखरासारखी जणू पंख पसरून बसलेली असते. या ग्रंथीत थायरॉक्झीन (टी फोर) आणि ट्रायआयोडोथायरोनिन (टी थ्री) नावाची २ हार्मोन्स बनतात.
आपल्या मेंदूत सर्व ग्रंथींचे राजा आणि राणी, हायपोथॅलेमस आणि पिटय़ुटरी या पालकग्रंथी असतात. यांच्याच देखरेख आणि नियंत्रणाखाली बीजकोश, थायरॉइड इ. ग्रंथीचे काम चालते. पिटय़ुटरीत टी.एस.एच. (थायरॉइड उत्तेजक हार्मोन) बनते. या सगळ्या नावांचा उल्लेख येथे एवढय़ासाठी करते आहे. कारण पुढे जेव्हा आपण या ग्रंथीचे विकार व आपल्या आरोग्यावर त्यांचे परिणाम पाहू तेव्हा केल्या जाणाऱ्या चाचण्या लक्षात राहाव्यात.
तर, टी.एस.एच.च्या संकेताप्रमाणे थायरॉइड ग्रंथी टी थ्री आणि टी फोर बनवते. जेव्हा ग्रंथी शिथिल होते तेव्हा तिला टी.एस.एच. उत्तेजित करते, जेव्हा ग्रंथी अतिअधिक प्रमाणात टी थ्री आणि टी फोर बनवते तेव्हा टी.एस.एच. घटते.
थायरॉइडचे विकार कोणते? त्यांचा आयोडिनशी संबंध काय?
टी थ्री आणि टी फोर ही हार्मोन्स बनण्यासाठी आयोडीन आवश्यक असते. काही दशकांपूर्वी आपल्या देशात आयोडिनअभावी निर्माण होणाऱ्या थायरॉइडच्या विकारांचे प्रमाण खूप होते. मिठात आयोडिनचा अंतर्भाव केला गेल्याने आता आयोडिनअभावी होणारे गॉयटर (थायरॉइडच्या गाठी) कमी झाले आहेत.
तसेच जागरूकता वाढल्याने अधिकाधिक डॉक्टर रुग्णांच्या रक्ततपासण्या करून, लवकर निदान करीत आहेत.
आजमितीला आपल्या देशात साधारणत: चार कोटी थायरॉइड विकारग्रस्त व्यक्ती असण्याचा संशोधकांचा अंदाज आहे. यात महिलांचे प्रमाण पुरुषांच्या पाचपट अधिक आहे.
आता वळू थायरॉइडच्या विविध विकारांकडे! जर टी थ्री आणि टी फोर ही हार्मोन्स कमी निर्माण झाली तर होतो तो विकार हायपोथायरॉयडीझम!
जर ही हार्मोन्स अधिक प्रमाणात निर्माण झाली तर होतो तो हायपरथायरॉयडीझम.
याचा अर्थ असा की, ही दोन नावं थायरॉइडच्या स्रावांच्या प्रमाणामुळे दिली गेली आहेत. त्यापाठची कारणे वेगवेगळी असू शकतात.
थायरॉइडायटीस : म्हणजे या ग्रंथीला सूज येणे, हा विकार ‘ऑटोइम्युन’ (आपल्याच पेशींना मारक प्रतिकारक तत्त्वे तयार होणे) प्रकारचा असतो. हा आनुवंशिक (कुटुंबातील अनेक व्यक्तींमध्ये आढळणारा) असून महिलांमध्ये अधिक पाहिला जातो. या रुग्णांमध्ये डायाबिटीस, सिलिअ‍ॅक डिसीज (एक प्रकारचा  आतडय़ाचा विकार) अधिक प्रमाणात आढळतात. यात ग्रंथीला आलेल्या सुजेमुळे हायपोथायरॉइडीझम आढळतो.
थायरॉइडचा कर्करोग : हा विकार थायरॉइडच्या इतर विकारांपेक्षा फार कमी प्रमाणात पाहिला जाणारा असून यात थायरॉइडमध्ये गाठ आढळते. सुरुवातीला इतर लक्षणे नसतात. जेव्हा गाठ वाढते तेव्हा गळ्यात सूज, श्वास घेण्यास व गिळण्यास त्रास, आवाज घोगरा होणे इ. लक्षणे उद्भवतात. याचे निदान रक्ततपासण्या, थायरॉइडचा स्कॅन तसेच बायॉप्सीने होते व शस्त्रक्रिया करावी लागते.
जर कुठच्याही कारणाने हायपोथायरॉइडीजम असेल तर अशा महिलांना वजन वाढणे, थकवा येणे, थंडी सहन न होणे, बद्धकोष्ठ, त्वचा शुष्क होणे, केस गळणे, सांधे व स्नायू दुखणे, तोंडावर आणि हातापायांवर सूज येणे, मासिक पाळीत खूप रक्तस्राव होणे अशी लक्षणे दिसून येतात. तसेच वंध्यत्वाचे प्रमाणही हायपोथायरॉइड महिलांमध्ये अधिक असते. ‘टी.एस.एच., टी थ्री, टो फोरच्या तपासण्यांनी याचे निदान होते.
कधी कधी गळ्यात फुगीरपणा जाणवतो- त्यालाच गॉयटर म्हणतात. ग्रंथीच्या पेशी अधिक काम करतात तेव्हा ग्रंथी मोठी होते. मग त्याचे कारण वर उल्लेख केलेला थायरॉयडाइटीस असो की, हार्मोन कमी पडल्याने टी.एस.एच.ने उत्तेजित केलेली ग्रंथी असो.
हायपोथायरॉयडीझमचा इलाज म्हणजे थायरॉइड हार्मोनच्या गोळ्या घेणे.
हायपोथायरॉइड व्यक्तींमध्ये कोलेस्टेरॉलही वाढते व त्यामुळे हृदयरोग उद्भवू शकतो, याची तपासणी व इलाज तसेच आहार नियमन आवश्यक असते.
हायपरथायरॉइडीझम : याचे एक प्रमुख कारण आहे ग्रेव्हज डिसीज नावाचा ऑटोइम्युन विकार. याची लक्षणे हायपोथायरॉइडीझमच्या अगदी विरुद्ध असतात.
वजन खूप घटणे, भूक वाढणे, छातीत धडधड होणे, झोप न येणे, चिंता वाटणे अथवा चिडचिड होणे, हात पाय थरथरणे, उष्णता सहन न होणे, खूप घाम येणे, जुलाब होणे, पाळी कमी येणे अथवा न येणे, स्नायू अशक्त होणे इ. लक्षणे दिसतात. यात महिलांची हाडेसुद्धा ठिसूळ होतात.
या हायपरथायरॉइडीझमच्या लक्षणांव्यतिरिक्त ग्रेव्हज डिसीजच्या रुग्णांमध्ये डोळे वटारल्यासारखे दिसतात. डोळ्यांतून सारखे पाणी येते, ते लाल होतात, शुष्क होतात.
थायरॉइडच्या रक्ततपासण्या, स्कॅन यांनी या आजाराचे निदान होते व गोळ्यांनी थायरॉइडचे नियंत्रण केले जाते. धडधडणे कमी करणाऱ्या गोळ्या दिल्या जातात. या रुग्णांना डोळे, त्वचा व हाडांच्या आरोग्याकरिता इतर काही उपाय करावे लागतात. हायपरथायरॉइडीझममध्ये झपाटय़ाने वजन घटते तेव्हा स्नायू व हाडे कमजोर होतात. मग स्नायू मजबूत होण्यासाठी अधिक प्रथिने आणि हाडांसाठी रोज निदान १ ग्रॅम कॅल्शियम तसेच ‘डी’ व्हिटामिन घ्यावे.
डोळ्यांवर थंड पाण्याच्या घडय़ा ठेवणे, बाहेर जाताना काळा चष्मा घालून ऊन व वाऱ्यापासून डोळे सांभाळणे या उपायांनी डोळ्यांचा त्रास कमी होतो.
गरोदरपणात थायरॉइडच्या विकारांनी काही त्रास होऊ शकतात.
जरी काही विकार नसला तरीही गरोदरपणात थायरॉइड ग्रंथीचा आकार थोडासा वाढलेला जाणवतो, टी.एस.एच. थोडे कमी होऊ शकते; पण टी थ्री आणि फ्री टी फोर प्रमाणात असते.
पहिल्या तीन महिन्यांत पोटातले बाळ त्याच्या वाढीसाठी आईच्या हार्मोनवर अवलंबून असते; नंतर हळूहळू बाळाची थायरॉइड ग्रंथी थायरॉइड हार्मोन बनवते, पण त्याला आयोडिनचा पुरवठा आईकडूनच होतो.
गर्भवती स्त्रीला हायपरथायरॉइडीझम असल्यास अकाली प्रसूती होऊ शकते; आईचा रक्तदाब (बी.पी.) वाढून प्रिएक्लॅम्प्सिआ नावाचा एक गंभीर आजार होऊ शकतो. कमी वजनाचे बाळ होऊ शकते. कधी कधी बाळ पोटातच दगावते. काही विशिष्ट प्रकारच्या थायरॉइड उत्तेजक तत्त्वांमुळे, बाळाच्या थायरॉइडवरसुद्धा उत्तेजक परिणाम होऊ शकतो.
यासाठी गर्भवती स्त्रीयांनी जर आपल्याला पूर्वी थायरॉइडचा विकार झाला असेल तर त्याबद्दल सर्व माहिती डॉक्टरांना देणे व सांगितलेल्या तपासण्या करून घेणे आवश्यक आहे.
जर ग्रेव्हज डिसीज असेल तर प्रसूतीनंतर काही काळ तो बळावण्याची शक्यता असते. त्यासाठी डॉक्टर औषधांची मात्रा वाढवतात.
प्रसूतीनंतर आई वैद्यकीय सल्ल्यानुसार बाळाला आपले दूध देऊ शकते.
डॉक्टर थायरॉइडच्या रुग्ण असलेल्या महिलांची प्रसूती झाल्यावर बाळाचीही थायरॉइड तपासणी करायला सांगतील.
हायपोथायरॉइड महिलांनासुद्धा गर्भारपणात विशेष काळजी घ्यावी लागते- जर इलाज झाला नाही, तर प्रिएक्लॅम्प्सिआ, अशक्त कमी वजनाचे मूल जन्मणे, प्लॅसेण्टाचे (वाळ)विकार, प्रसूतीनंतर अतिरक्तस्राव वगैरे त्रास होऊ शकतात.
याचा अर्थ असा की थायरॉइड ग्रंथी महिला आरोग्यासाठी विशेष महत्त्वाची आहे आणि प्रत्येकीची चाळिशीनंतर तसेच प्रत्येक नवजात बाळाचीसुद्धा थायरॉइड तपासणी करणे आवश्यक आहे.