वाचावे नेट-के : बिनटोकांचे टोक.. Print

अभिवगुप्त, सोमवार, २२ ऑक्टोबर २०१२
उल्लेख झालेल्या ब्लॉगचा पत्ता: http://mahavichar.blogspot.com  
सूचना, प्रतिक्रिया आणि ब्लॉगच्या सकारण शिफारशीसाठी: This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
महावीर सांगलीकर यांचे ब्लॉगलिखाण नवोदितासारखे नाही, सिद्धहस्त लेखकासारखा ओघ त्यांच्या लेखणीत आहे. ब्लॉगलिखाण आणि पुस्तकांचे लिखाण निरनिराळे असते, हा बचाव महावीर सांगलीकर यांच्या लिखाणाबद्दल लागू पडू नये, तो याच कारणासाठी.

ब्लॉगलेखक म्हणून मी थोडे लोकांमध्ये चर्चा घडवून आणणारे लिखाण करण्याचे स्वातंत्र्य घेतो आणि पुस्तके लिहिताना अधिक गांभीर्याने लिहितो, असा खुलासा करणारे लोकही असतील, पण त्यांच्यात महावीर सांगलीकर नसावेत. ते जे लिहितात, त्याची जबाबदारी ते घेत असतीलच.
महावीर सांगलीकर यांचे दोन ब्लॉग आहेत, त्यापैकी एका ब्लॉगचे नाव महाविचार. दुसऱ्याचे शोध आणि बोध. यापैकी ‘महाविचार’मधले लिखाण अधिक बहिर्मुख आहे, तर दोघा ब्लॉगपैकी तुलनेने ‘शोध आणि बोध’ या ब्लॉगवरचे लिखाण अंतर्मुख आणि अभ्यासू चेहऱ्याचे आहे.. पण स्वत:ला बोध होईल वा झाला, त्या शोधाच्या प्रवासात कोण भेटले, मग आंघोळी कुठे केल्या आदी व्यक्तिगत तपशीलही सहजपणे त्या अंतर्मुख लिखाणात येतो. सांगलीकरांची घडण ‘शोध आणि बोध’मुळे कळते, तर ‘महाविचार’मुळे त्यांचे लिखाण काय आहे हे समजते, अशी ही साधारण विभागणी आहे. हल्ली ‘शोध आणि बोध’वरदेखील बहिर्मुख लिखाण दिसू लागले आहे खरे; पण ते जणूकाही ‘नोट्स’ अशा स्वरूपात आपल्यापुढे येते. सांगलीकरांच्या टेबलावरील एखादी वहीच आपण उचलून पाहावी, तसे! पण ही वही ब्लॉगस्वरूपात येते, म्हणजे प्रकाशित लिखाण आणि अप्रकाशित लिखाण असा फरक राहत नाही. सांगलीकर यांचे लिखाण कसे आहे, हा जो आपला मूळ प्रश्न आहे, त्याचे उत्तर या दोन ब्लॉगांमधले साम्यभेद पाहताना मिळते.
या लिखाणाचा बाज स्वत:ला पडलेल्या वैचारिक प्रश्नांची उकल स्वत:साठी करणे आणि हे विचारमंथन इतरांपुढे ठेवून, त्यांच्याही प्रतिक्रिया अजमावणे असा आहे. वैचारिक प्रश्नांखेरीज समाज आणि धर्म यांच्या इतिहासांबद्दलचे प्रश्नही सांगलीकर यांचे लेखनविषय बनतात. इथे सांगलीकर स्वत: जैन समाजाचे डोळस अभ्यासक आहेत, ही त्यांची भूमिका महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्राचा वर्तमान आणि जैन धर्माचा व तत्कालीन समाजाचा इतिहास याची सांगड लेखक मुद्दाम घालत नाही, तर ती लिखाणाचा गाभा म्हणून येते. ‘महाविचार’ किंवा ‘शोध आणि बोध’ वाचताना हा गाभा स्पष्ट होतोच, पण लेखकाचा सूरही महत्त्वाचा ठरतो. इतिहासाची चिकित्सा मी करणार, असा हा सूर आहे. चिकित्सा नको असणारे लोक (हेच ‘महाविचार’वरील एका नोंदीचे शीर्षकही आहे) अधिक असतात, त्यामुळे साधार लिहिणे आणि चर्चाही साधार झाल्यास ती पसंत करणे, असे या चिकित्सकाचे चलन. पण इथून पुढे या लिखाणाबद्दल प्रश्न निर्माण होतात.
चिकित्सा नको असणाऱ्यांना सांगलीकर यांचा राग येणे स्वाभाविक आहेच. अनेक लेख जणू काही ‘यांची चिरफाड झाली, आता त्यांची’ अशा खुमखुमीने लिहिल्यासारखे वाटतात, आदी भावनिक आक्षेप इथे विचारातच घ्यायला नकोत!
पण चिकित्सा हवी असणाऱ्यांचेही सांगलीकरांवर काही आक्षेप असतील. सांगलीकर जो इतिहास चिकित्सक वृत्तीने आपल्यापुढे मांडतात आणि त्यासाठी जो आधार घेतात, तो त्यांनी असाच का घेतला, हे त्या सर्व आक्षेपांचे सार. अशा प्रसंगी एक साधे उत्तर असते ते असे की, आपण सर्व दृष्टींनी पाहिलेच पाहिजे! एखादीच भूमिका, टोकाची भूमिका घेऊन उपयोग नाही.. असे टोक गाठण्याने काही साध्य होत नाही, उलट संवाद थांबून तेढ वाढते, हे सारे खरे.
टोक गाठणे बरे नव्हे, याची आठवण अनेक नोंदींमधून महावीर सांगलीकर देत असतात. ‘मग मी बहुजनवादापासून दूर का झालो’ या नोंदीत ते म्हणतात : जसे हिंदू आणि हिंदुत्ववादी या दोन वेगवेगळय़ा गोष्टी आहेत, अगदी तसेच बहुजन आणि बहुजनवादी या दोन वेगवेगळय़ा गोष्टी आहेत. त्यामुळे जसे मी हिंदुत्ववादी नसलो तरी हिंदू धर्म, हिंदू संस्कृती आणि हिंदू धर्माची सहिष्णुता या गोष्टींचे कौतुक करतो, तसेच मी बहुजनवादी राहिलो नसलो (तरी), बहुजन समाजाचे खरे प्रश्न काय आहेत यावर चिंतन करत असतो. सध्याचे माझे लेख काही वेळा बहुजनविरोधी वाटत असले तरी ते बहुजनविरोधी नसून बहुजनवाद्यांच्या विरोधातील आहेत. तसेच हे लेख बहुजनांचे प्रबोधन करणारेच आहेत, हे चाणाक्ष बहुजनांच्या लक्षात आलेच असेल’ (८ जुलै २०१२, महाविचार)
बहुजनवादी लोकांबद्दल लेखकाला नापसंती आहे, हे याच नोंदीतून नव्हे, तर वारंवार कळत राहते. ‘मी अनेक असे बहुजनवादी लोक बघितले आहेत की ज्यांना चांगल्या दर्जाचे साधे विनोदही कळत नाहीत.’ हे वाक्य आपण बहुजनवादी का राहिलो नाही, याबद्दलच्या नोंदीआधी आठवडय़ापूर्वीच (३० जून २०१२, महाविचार) सापडते.
फक्त बहुजनवाद्यांना झोडून ‘टोकाचे आग्रह नकोत’ ही वैचारिक भूमिका सिद्ध होणार नाही, याची जाणीव अर्थातच सांगलीकरांना आहे. ‘गांधी विरोधकांची मानसिकता’ या ‘महाविचार’ ब्लॉगवरल्या ताज्या लेखात त्याची प्रचिती येते. ते म्हणतात : ‘भेकडांना हिंसेचे टोकाचे आकर्षण असते. ते त्या क्रांतिकारकांच्या तत्त्वज्ञानामुळे नव्हे, तर त्यांच्याकडील शस्त्रांमुळे आलेले असते (तसे नसते तर भगतसिंगाचे भक्त कम्युनिस्ट आणि नास्तिक विचारसरणीचे झाले असते, सुभाषबाबूंचे भक्त हिंदू-मुस्लीम एकतेचे समर्थक झाले असते आणि सावरकरभक्त विज्ञानवादी आणि गोमांस खाण्याचे समर्थन करणारे झाले असते.)
यापैकी जो कंस आहे, त्यातल्या युक्तिवादामागचे गृहीतक- विचारांपेक्षा शस्त्रांचे आकर्षण- चोख आहे. त्याची अनेक उदाहरणे, अनेक आधार लेखक आपल्याला देतो आहे. असे करताना काहीसे सपाटीकरण, अतिसुलभीकरण (गोहत्याबंदीचा पुरस्कार न करणारे सावरकर गोमांस खाण्याचे समर्थन करत होते, हा अतिसुलभीकरणाचा नमुना आहे) असे दोष लिखाणात येतात. ते अपरिहार्य म्हणावेत आणि पुढे जावे, हे बरे.. पण सांगलीकरांच्या लिखाणात अलीकडे जी धार येते आहे, ती निव्वळ लिखाणाच्या ओघात येणाऱ्या अपरिहार्यतेमुळेच आहे की आणखी कशामुळे, याचा विचार सांगलीकरांनी करावा.
‘यांना सरळ सांगण्यात काही अर्थ नाही’ अशा वैतागातून सांगलीकरांचे हल्लीचे लिखाण घडते आहे की काय, अशी शंका येते. काहीसे सिनिकल वाटू लागतात त्यांचे मुद्दे. आपल्या समाजात राजकारण घुसलेलेच आहे आणि त्यामुळे जाती-धर्म यांचा सरळ विचार कुणाला करताच येत नाही हे आज ज्या अनेकांना कळले आहे, त्यांनी वैचारिक कार्यकर्ते म्हणून वावरायचे असते. हे कर्तव्य सांगलीकरही बजावत असतील, तर मग वैताग त्यांना त्यांच्या कर्तव्यापासून लांब नेईल. वैतागादी भावना एखाद्या लेखकाला स्वत:मध्ये रममाण करतात, तसे सांगलीकरांचे होते आहे का?
जैनांना झुकते माप देता वगैरे आक्षेप सांगलीकरांवर उगाच झाले. त्या आक्षेपांमागे संवादाची आस नव्हती. पण ‘वाचावे नेट-के’च्या निमित्ताने ‘ही खास माझी जागा’ असाच ब्लॉगचा विचार करणारे इतकेजण (दुरूनच) पाहिले आहेत की सांगलीकरांसारख्या लेखकांकडून अपेक्षा वाढतात. त्यांच्या ब्लॉगची जागा आपलीही असते आणि असायला हवी!