देशमुख सरकार Print

 

जयराज साळगावकर - रविवार, १९ ऑगस्ट २०१२

विलासराव देशमुख हे जन्मत:च ‘सरकार’ होते. त्यांचे घराणे नुसते देशमुखांचे नव्हे तर गढीवरच्या देशमुखांचे!  तरुणपणी पागेतला घोडा काढून ते रपेट करीत, तेव्हा बाभळगाव-लातूरच्या लोकांना ते जणू दिलीपकुमार वाटत. (प्रत्यक्षात ते शत्रुघ्न सिन्हासारखे दिसत.) हा निजामशाही संस्कारांचा सरंजामशाही थाट, त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात सामावला होता. मोकळे-ढाकळे वाटत असले, तरी वर्तणुकीतील ‘आब’ सांभाळण्याचे भान कधी सुटत नसे.

हसता-हसता, अचानक करडी मुद्रा करून, तर्जनीचा वापर करीत, किंचित चढय़ा आवाजात बोलत. कधी वातावरण बदलतील, हे सांगता येणार नाही. एक प्रकारची राजेशाही अदा आणि हुकमत त्यांच्या आब-रुबाब, रहन-सहन, आचार-विचारांत स्पष्टपणे दिसे.  ‘घोडा’ हा त्यांचा जिव्हाळ्याचा विषय. घोडय़ाविषयी बोलताना त्यांची कळी खुले. त्यांच्या घोडय़ाकडे पाहून, मराठवाडय़ातील इतर काही राजकारण्यांनी ‘हम भी कुछ कम नहीं’ म्हणून घोडा ठेवला. विलासरावांना हे काही रुचले नव्हते. त्यांच्या मते ते अव्यवहार्य, अनाठायी होते. त्यांचे म्हणणे होते आलिशान मर्सडिीस गाडी ठेवण्यापेक्षा घोडा ठेवणे महाग पडते. गाडी बंद करून ठेवता येते. पण घोडय़ाचे तसे नाही. त्याची रोज रपेट-खरारा व्हावाच लागतो. एका घोडय़ामागे चार माणसे देखभालीसाठी ठेवावी लागतात. आपण घोडा ठेवला तो अनिवार्यपणे, रयतेला घोडय़ाशिवायचे देशमुख चालणार नाहीत म्हणून! आणि हे खरेही होते. लातूरजवळ माळेगाव येथे दरवर्षी भटक्या-विमुक्तांची देशातील सर्वात मोठी जत्रा भरते. जनावरांचे मोठे बाजार लागतात. चार-पाच लाख लोक या जत्रेला देशभरातून येतात. परंपरेनुसार गढीवरचे देशमुख घोडय़ावरून जत्रेला आल्याशिवाय जत्रेला औपचारिकरीत्या सुरुवात होत नाही. या जत्रेला ते आवर्जून हजेरी लावीत.
लोककला आणि संगीत हा त्यांचा आणखी एक जिव्हाळ्याचा विषय. लावणीच्या कार्यक्रमांना ते आवर्जून हजेरी लावीत. प्रेक्षागृहात त्यांची उपस्थिती असल्यावर कलाकारांनाही विशेष हुरूप येत असे.  ‘आता खरी दाद मिळणार’ ही त्यांची अपेक्षा असे. एका लोक-कलोत्सवात त्यांनी अध्यक्षीय भाषणात सांगितलेला किस्सा थोडक्यात असा- ‘आमच्या गढीवर लग्नसमारंभासाठी सगळीकडून पाहुणे येत. गढीवरचं लग्न म्हणजे फड लागलाच पाहिजे! नाच-गाणी-लावणी यांची रेलचेल असे. परंपरेप्रमाणे दौलतजादाही व्हावाच लागे. रंगात आलेले पाहुणे-रसिक प्रमाणाबाहेर दौलतजादा करीत. शेवटी त्यांच्या परतीचे तिकीट काढून त्यांना गाडीत बसवून देण्याची जबाबदारी आम्हाला पार पाडावी लागे.’ आपल्या राजेशाही परंपरेचा त्यांना मनापासून खूप अभिमान होता. विठ्ठल उमपांपासून ते वामन केंद्रे, मकरंद अनासपुरेंपर्यंत समस्त लोककलाभिमुख कलावंतांची त्यांनी कायम कदर केली.
लोकसंगीताबरोबर त्यांना शास्त्रीय संगीत आणि नाटय़संगीतातही खूप रस होता. गणपतीत दरवर्षी आमच्या घरी स्व.पं. भीमसेन जोशी यांचे गाणे असे. शक्यतो वेळात वेळ काढून विलासराव (मुख्यमंत्री असतानासुद्धा) पंडितजींचे गाणे ऐकावयास येत आणि पूर्ण वेळ बसत. त्यांना कुतूहलाने, ‘एवढा वेळ तुम्ही संगीत ऐकण्यासाठी कसा काय देता?’ असे विचारले असता, ‘राजकारणाच्या डावपेचात मेंदूवर जो कायम ताण येतो, तो पंडितजींच्या गाण्याने नाहीसा होतो. असा अनुभव नेहमी मिळत नाही,’ असे त्यांनी सांगितले. एकदा प्रभाकर कारेकर गायला आले होते. त्यांना ‘प्रिये पहा’ या आपल्या आवडत्या नाटय़गीताची फर्माइश आवर्जून केली. कारेकरांची संपूर्ण मफल त्यांनी मनापासून दाद देत ऐकली.
१९९५ साली त्यांना निवडणुकीत अनपेक्षित अपयश आले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी लवकर त्यांना भेटावयास गेलो. ‘रामटेक’वर कुणीही नव्हते. विलासराव नेहमीच्या मूडमध्ये होते. पराभवाबद्दल त्यांना कोणत्याही प्रकारचे वैषम्य वाटत नव्हते. त्यांनी दिलदारपणे हा अपघाती पराभव स्वीकारला होता (मामुली म्हणून!) उलट शंकरराव बाजीराव पाटील या अनुभवी सहकारमहर्षीबरोबर येऊ घातलेल्या युती सरकारमध्ये, पश्चिम महाराष्ट्राच्या तुलनेत आपल्या (मराठवाडय़ाच्या) अपक्षांची संख्या कशी तुल्यबळ राहील आणि सरकारात मराठवाडय़ाचे हित कसे सांभाळले जाईल याचे धोरण ते आखत होते. त्यानंतरच्या निवडणुकीत ते देशातील सर्वाधिक मते मिळवणारे आमदार म्हणून दणदणीत मताधिक्याने विजयी झाले, तेव्हा त्यांच्या आत्मविश्वासाची प्रचीती आली.
त्यांच्या याच ‘पराभूत’ काळात एका ग्रंथप्रकाशनाच्या कार्यक्रमात, त्यांची ओळख करून देताना एका कॉम्पेअर- पत्रकाराने, उपहासाने त्यांना ‘महाराष्ट्राचे माजी भावी मुख्यमंत्री’ असा टोला कारण नसताना हाणला. त्यानंतर त्यांचा लालेलाल झालेला चेहरा आणि करडी तिखट नजर आजही डोळ्यासमोर येते. त्याला प्रत्युत्तर देताना आपल्या भाषणाच्या सुरुवातीलाच ते ठणकावून म्हणाले, ‘आता इथे माझा उल्लेख, महाराष्ट्राचे माजी भावी मुख्यमंत्री असा करण्यात आला. परंतु, मी इथे आज हे खात्रीने नमूद करतो, की भविष्यात मी या महाराष्ट्राचा एकदा नव्हे, तर दोनदा मुख्यमंत्री होऊन दाखवीन!’ त्यांनी ते खरे करून दाखवले. एक चांगला, दिलदार, दिलखुलास, रसिक आणि राजिबडा मित्र गमावल्याचे दु:ख कधीही भरून येणार नाही.