भवताल : दिखाऊपणाचा काच Print

 

अभिजित घोरपडे - गुरुवार, ४ ऑक्टोबर २०१२
abhijit.ghorpade@expressindiacom

दर्शनी भागावर संपूर्ण काचा अथवा जास्तीतजास्त काचा वापरल्याने इमारतींची शोभा वाढते, हा युरो-अमेरिकी दृष्टिकोन आपण मुळात स्वीकारायलाच नको होता. मुंबई वा नवी मुंबईत हा दिखाऊपणा इमारतींच्या आतल्यांनाच नव्हे, तर परिसरालाही कसा काचू शकतो, हे सांगणारा अहवाल नुकताच आला आहे..   
कोणताही विकास करताना आपल्या परिसराचे हवामान व भौगोलिक स्थितीचा विचार करणे महत्त्वाचेच! त्यात फसगत झाली आणि इतर प्रदेशातील पद्धतींचे अंधानुकरण केले की त्रास सहन करावा लागतो. सध्या आपण विकासाच्या गोंधळाच्या स्थितीतून जात असल्याने आपल्याकडे अशी स्थिती उद्भवली नाही तरच नवल!

सध्या मुंबईसह सर्व मोठी शहरे व नव्याने विकसित होत असलेल्या शहरांमध्ये टूम निघाली आहे ती आकर्षक काचेचा दर्शनी भाग असलेल्या इमारतींची. दिसायला स्मार्ट अन् चकाचक.. पाहणाऱ्याला आकर्षित करणाऱ्या, आपलेही कार्यालय अशा इमारतीत असाव्या अशा वाटणाऱ्या. पण या इमारतींच्या अंतरंगात डोकावले तर काही वेगळेच पाहायला मिळते. हे अंतरंग उलगडले आहे, राष्ट्रीय पर्यावरण अभियांत्रिकी संशोधन संस्थेच्या (नीरी) मुंबई कार्यालयाचे प्रमुख डॉ. राकेश कुमार, त्यांचे सहकारी प्रशांत अडसूळ आणि आयआयटी-मुंबईच्या प्रा. रश्मी पाटील यांच्या अहवालाने. मुंबई व नवी मुंबई परिसरातील काचेचा दर्शनी भाग असलेल्या इमारतींचा पर्यावरणावर काय परिणाम होतो याचा अहवाल त्यांनी तयार केला आहे. त्याद्वारे अनेक गोष्टी समोर आल्या आहेत.
भारतासारख्या उष्णप्रदेशीय देशात, विशेषत: मुंबईसारख्या किनारी शहरात अशा इमारती का आहेत, असा प्रश्न पडावा इतक्या गोष्टी या अहवालाने उघड केल्या आहेत. दुबई, सिंगापूरमध्येही अशा इमारतींचा अनुभव चांगला नाही. जास्त प्रमाणात सूर्यप्रकाश येत असल्याने अशा इमारतींच्या आतील तापमान वाढते, मग ते कमी करण्यासाठी वातानुकूलन यंत्रणा वापरली जाते, त्यासाठी मोठय़ा प्रमाणात वीज खर्च करावी लागते. जगभरचा अनुभव असा आहे, की या इमारतींना लागणाऱ्या विजेपैकी ४० ते ५० टक्के वीज या इमारती थंड ठेवण्यावर खर्च होते. इमारतींची रचना कशी नसावी याचे उदाहरण म्हणजे मुंबईतील चर्चगेट रेल्वे स्थानकाची अशा तावदानांची इमारत. तिथे आतल्यांनाही त्रास होतो आणि बाहेरच्यांनासुद्धा! १० मीटर अंतरापर्यंतच्या परिसरात  तापमानात २ ते ७ अंश सेल्सिअसपर्यंत वाढ होत असल्याचे अभ्यासान्ती दिसून आले आहे.
अशा इमारतींना आगी लागल्यावर काय होते याचा धडा मुंबईत गेल्या काही महिन्यांमध्ये घडलेल्या दोन घटनांवरून मिळालाच आहे. धूर आत कोंडत असल्याने आणि काचाही फोडणे कठीण असल्याने या आगी विझविण्यास विलंब लागतोच. त्यातील आणखी एक धोका असा की काही इमारतींमध्ये काचा ५० मिनिटांपासून २ तासांपर्यंत आगीमध्ये राहू शकतात, पण त्या चिटकवण्यासाठी वापरण्यात आलेले पदार्थ तासाभरातच आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडत असल्याचे पाहायला मिळाले आहे. त्यामुळे उंचावरून काचा सुटून खाली खूप मोठे अपघात होण्याची भीती आहे. विशेषत: ५० मीटरपेक्षा जास्त उंचीच्या इमारतींमध्ये हा धोका वाढतो.
या इमारतींच्या काचांना पक्षी धडकतात हीसुद्धा एक समस्या. अमेरिकेत तर गेल्या वर्षी (२०११) अशा तब्बल एक अब्ज घटना घडल्याची नोंद आहे, भारतात अशा विस्तृत अभ्यासाची आवश्यकता या अहवालाद्वारे मांडण्यात आली आहे. मुंबईत वांद्रे-कुर्ला संकुल व अंधेरीतही अशा घटना घडल्याच्या आणि पक्ष्यांचा मृत्यू झाल्याच्या नोंदी आहेत. अशा इमारतींना काही जाळ्या बसविण्याचा उपायही या अहवालात सुचविण्यात आला आहे.
या कारणांबरोबरच अशा इमारती आरोग्याच्या दृष्टीनेसुद्धा घातक असल्याचे पाहायला मिळाले आहे. थेट सूर्यप्रकाश आल्याने तापमान तब्बल ११ अंशांपर्यंत वाढत असल्याचे दिसून आले आहे. विशेषत: मुंबईसारख्या दमट हवामानात त्याचा परिणाम अधिक होतो. आर्द्रता ५०-६० टक्क्य़ांपर्यंत असेल, तर तापमानात आणखी २ ते ५ अंशांची वाढ झाल्याइतपत त्रास होतो. त्यामुळे मग अस्वस्थता, हंगामी आजार आणि निद्रानाश यांसारख्या आजारांचे प्रमाण वाढल्याचे पाहायला मिळाले आहे. असा त्रास जाणवत असेल तर मग या इमारती थंड ठेवण्यासाठी त्याच्यावर जास्त, आणखी जास्त वीज खर्च करावी लागते..
हा अभ्यास असेच सांगतो की, या इमारतींचा डोलारा आपल्या तरी हवामानाला परवडणारा नाही. त्यांचा त्रास कमी करण्यासाठी काही उपाय सुचविण्यात आले आहेत, पण सर्वात उत्तम उपाय म्हणजे- आपल्या हवामानाशी सुसंगत नसलेल्या या रचना बदलणे. काचेच्या दर्शनी भागाऐवजी स्थानिक पदार्थ किंवा इतर पर्यावरणपूरक पदार्थ उपलब्ध आहेतच. पण त्यांचा वापराला प्राधान्य आणि प्रोत्साहन द्यायला हवे. अशा इमारती किती हानीकारक आहेत, हे दुपारच्या वेळी त्यांच्या बाहेर उभे राहिले तरी लक्षात येते. पण या अभ्यासाने आता त्या किती त्रासदायक आहेत हे नेमकेपणाने मांडले आहे. नुसता चकचकाट आणि पाश्चात्त्यांचे अंधानुकरण आपल्यासाठी कसे घातक ठरू शकते हे यावरून स्पष्ट होते. आता ऊर्जेस्रोतांची टंचाई आणि पर्यावरणाचे प्रश्न आ वासून उभे राहिलेले असताना तरी आपण आपल्या जीवनशैलीबाबत विचार करणार का, हाच कळीचा प्रश्न आहे.
काचेची शोभा हवीच आहे का?
मुंबईसारख्या शहरात काचेचा दर्शनी भाग असलेल्या इमारती उभारणे हे शहाणपणाचे नाहीच, पण तसे करायचेच असेल तर काही उपाय सुचविण्यात आले आहेत. त्यानुसार,
१. इमारतीत त्यांची रचना दक्षिण-उत्तर असावी, पूर्व-पश्चिम नको.
२. भिंतींचा ४० टक्क्य़ांपेक्षा कमी भाग काचेने व्यापावा.
३. वेगवेगळ्या उंचीवर त्यांचा वापर करताना वेगवेगळी काळजी घ्यायला हवी.
४. सूर्यकिरणे आत येणार नाहीत, अशा ‘सोलर कंट्रोल ग्लास’ चा वापर व्हावा (पण इतर पदार्थ वापरले तर सर्वात उत्तम!)
५. इमारतींवर संपूर्ण दर्शनी काचा वापरण्यावर नवी नियंत्रणे यावीत.
६. अशा इमारतींवर ७० टक्के पक्षी जमिनीपासून ४० मीटर उंचीपर्यंत धडकतात. त्यासाठी या टप्प्यात विशिष्ट स्क्रीन हवी.
७. ५० मीटरच्या वर काचेचा वापर करताना त्या इमारतीच्या क्षेत्राच्या बाहेर पडतील अशा वापरू नयेत.
८. फोटोव्होल्टेक पदार्थाचा वापर करून वीजनिर्मिती करावी.