भवताल : नद्या.. वाळूविना! Print

अभिजित घोरपडे , गुरुवार, २५ ऑक्टोबर २०१२

This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it
नदीपात्राची झीज रोखण्याचं आणि नदीला जिवंत ठेवण्याचं काम  करणारी वाळू प्रचंड प्रमाणावर उपसली जाते आहे.. नदीत वाळू येते कशी, हे लक्षात घेतल्यास आज उपसलेली वाळू येत्या काही वर्षांत भरून येणार नाही, हेही उघड आहे..


नीरा नदी.. पुणे जिल्ह्यातून वाहणारी महत्त्वाची नदी. या नदीचे रूप आता पूर्णपणे पालटले आहे. प्रदूषण किंवा पात्रातील पाणी कमी झाल्याचे पाहायला मिळतेच, पण एक मोठा बदल गेल्या बारा-पंधरा वर्षांमध्ये या नदीने अनुभवला आहे, तो म्हणजे वाळूचा ‘न भूतो’ प्रकारचा उपसा! याच नदीत साधारणत: १९९६-९७ च्या आसपास तब्बल पंधरा-सोळा फूट वाळूचा थर होता. पण आता तिच्या पात्रात गेले, तर विश्वास बसणार नाही इतके वेगळे चित्र दिसते. पात्रातील सर्वच्या सर्व वाळू उपसली आहे, नावापुरती वाळूसुद्धा शोधावी लागते. काही ठिकाणी तर सुरुंग लावून खडकांच्या फटींमध्ये अडकलेली वाळूसुद्धा काढण्याचे उद्योग जोरात सुरू आहेत. मग नदीचे रूप पालटले नाही तरच नवल! अनेक ठिकाणी या नदीत लहान-मोठे खड्डे दिसतात. पूर्वीसारखे नितळ पाणी आढळत नाही, प्रदूषण तर वेगळीच बाब, पण पाणी स्वच्छ असले तरी ते पात्रात गढूळ दिसते. सुरुवातीचाच काय तो अपवाद. ती पुढे सरकते तशी ती जास्तीत जास्त गढूळ बनत जाते, विशेषत: बारामती तालुक्यात तिचे हे उद्ध्वस्त रूप नजरेला पडते.
नीरा नदी हे एक प्रातिनिधिक उदाहरण आहे. राज्यातील सर्वच नद्यांमध्ये कमी-अधिक प्रमाणात हा बदल पाहायला मिळतो. त्यामुळे आणखी पाच-दहा वर्षांमध्ये नद्यांमध्ये वाळू शिल्लक राहील का, हा प्रश्न पडतो. ही समस्या फार जुनी किंवा प्रदीर्घ काळापासून चालत आलेली आहे असे नाही. अगदी आपल्या नजरेसमोरच म्हणजे गेल्या पंधरा-वीस वर्षांमध्ये हा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे आणि आपण सर्वचजण त्याचे साक्षीदार आहोत. म्हणजे आज तिशी-चाळिशीत असलेल्यांनी लहानपणी, नद्यांची पात्रं वाळूने भरलेली पाहिली आहेत. ते आता वाळूविना उद्ध्वस्त बनलेल्या नद्यांचेही साक्षीदार आहेत. त्यांच्या आधीच्या पिढीने तर नद्यांच्या पात्रातील वाळूच्या पाझरातून पाणीसुद्धा प्यायले आहे, अगदी १९७२ च्या दुष्काळातही जागोजागी अशा प्रकारे पिण्याचे पाणी मिळवलेले असंख्य लोक आहेत. पण नद्यांची आताची अवस्था पाहता नव्या पिढीला नद्यांमध्ये इतकी वाळू असते, यावर कदाचित विश्वासही बसणार नाही. कारण भविष्यात नद्यांच्या पात्रात वाळू असणार का, हा खरोखरच मोठा प्रश्न आहे. कारण एकीकडे धरणांमुळे नद्यांचे प्रवाह अडले आहेत, नद्या वाहण्याचे प्रमाणही कमी झाले आहे. त्यामुळे वाळूनिर्मितीची प्रक्रिया थंडावलेली असताना उपसा मात्र प्रचंड प्रमाणात झाला आहे, अजूनही उरलीसुरली वाळू काढण्याचे काम वेगात सुरू आहे. त्यामुळे नद्यांच्या पात्रात वाळू येणार कुठून, हा स्वाभाविक प्रश्न आहे.
नदीत वाळू कुठून येते, याबाबत आता दुसरीही शक्यता मांडली जाते. सामान्यत: असे मानले जाते की नदीच्या उगमापासून दगड-गोटे वाहात येतात, त्यांची झीज होत होत वाळू बनते आणि ती नद्यांच्या पात्रात जमा होते. मात्र, आता असेही सांगितले जाते की याच्याशिवाय नदीमध्ये वाहात येणारी माती आहे, त्यासोबतही वाळू येते. कारण कोणतीही माती चाळली तर त्यात काही प्रमाणात वाळू-खडे आढळतात. त्यामुळे पावसाळ्यात अशा प्रकारे माती वाहून नदीपात्रात येते, त्यासोबतही वाळू या पात्रांमध्ये जमा होते. पण अशा प्रकारे नदीत वाळू येत असेल तर ती जमा होण्यासाठी आधी मोठय़ा प्रमाणात माती वाया जावी लागेल, शिवाय ही आलेली वाळू माफियांच्या तावडीतून सुटणार नाही, त्यामुळे नदीपात्रं पुन्हा वाळूविनाच असतील.. पात्रातील वाळू निघून गेल्यामुळे त्याचे वेगवेगळे परिणाम भोगावे लागत आहेत. वाळूच गेल्यामुळे नद्यांमध्ये पाणी ठरत नाही, त्यामुळे नदी जिवंत राहण्यातच अडथळे निर्माण झाले आहेत. नदी जिवंत असते म्हणजे काय असते? तर वरून नदी आटल्यासारखी दिसली तरी पात्रात असलेल्या वाळूखालून पाण्याचा प्रवाह वाहत असतो. याच वाळूच्या व त्यातील पाण्याच्या आधाराने नदीतील जीवन टिकून राहते, तशीच तिची जैवविविधतासुद्धा! ऐन उन्हाळ्यात वाळूखाली असलेल्या पाण्यामुळेच एखाद्या डोहात पाणी येत राहते, तिथं मासे किंवा इतर जलचर आपले अस्तित्व टिकवून ठेवू शकतात. पण वाळू शिल्लक राहिली नाही तर हे जीवनही संपुष्टात येते. मग पाण्याचा इतर कोणता प्रवाह आणि नदी यांच्यात फरक तो काय उरला?
नदीच्या जिवंतपणाशिवाय आसपासच्या भागातील भूजलाचे पुनर्भरण करण्यासाठीसुद्धा पात्रातील वाळू उपयुक्त ठरते. नदीपात्राची झीज रोखण्यासाठी ‘शॉक-अ‍ॅब्सॉर्बर’ म्हणनही ती काम करते. हीच वाळू खालून वाहणाऱ्या पाण्याचे बाष्पीभवन रोखते, मग कुणी वाळू बाजूला केली तर त्याची तहानही भागवते. याच वाळूत असलेल्या ओलीवर वेगळा खर्च न करता कलिंगडं, काकडय़ा, पालेभाज्या यांसारखी पिकं घेतली जातात.. अशा अनेक प्रकारांनी वाळूचा संबंध अनेक घटकांशी आहे. त्यामुळेच ती महत्त्वाची आहे आणि म्हणूनच ती उरली नाही तर काय, या प्रश्नाकडे गांभीर्याने लक्ष देण्याची गरजही आहे. या दृष्टीस पडणाऱ्या गोष्टींच्या पलीकडेसुद्धा हा बदल सूक्ष्म पातळीवर नदीच्या जैवविविधतेवर खूप मोठे परिणाम घडवून आणू शकतो. ते निश्चितच चांगले नसतील. त्यामुळेच तर आपल्या डोळ्यादेखत नद्यांच्या पात्रातील वाळू अशी ओरबाडली जात असताना आणि नद्यांची वैशिष्टय़ बदलत असताना त्याचे केवळ मूकसाक्षीदार होणं नद्यांना परवडणार का? आणि त्याचा अप्रत्यक्षपणे आपल्यावर होणारा परिणामही पेलवणार का?