भवताल : गोष्ट छोटी.. डोंगराएवढी! Print

अभिजित घोरपडे - गुरुवार, १ नोव्हेंबर २०१२
This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it

भारतीय झाडांऐवजी परदेशी झाडे आवर्जून लावली जातात.. कधी रस्त्यांची शोभा वाढवण्यासाठी, तर कधी वनीकरण दिसले पाहिजे म्हणून! पण झाडांमध्ये ‘स्वदेशी’चा आग्रह आपण जपला, तर त्या झाडांना घर मानणाऱ्या प्राणी-पक्ष्यांना अधिक उपकारक ठरेल..
हैदराबादला नुकतीच जैवविविधतेवरील आंतरराष्ट्रीय परिषद झाली. त्यात या विषयात काम करणारे देशोदेशीचे हजारो तज्ज्ञ, अभ्यासक, कार्यकर्ते सहभागी झाले होते. जैवविविधतेवर आलेले संकट ही वस्तुस्थितीच आहे. प्राणी-पक्षी, वनस्पती व इतर जिवांच्या प्रजाती नामशेष होत असल्याचे संकट आहेच.

त्याचबरोबर या जिवांची नैसर्गिक वसतिस्थाने असलेल्या विविध परिसंस्थासुद्धा नष्ट होत आहेत, धोक्यात आल्या आहेत. जैवविविधतेवरील हा घाला मोठा आहेच. अजूनही त्याची तीव्रता कमी झालेली नाही, उलट ती वाढतच आहे. या समस्येवरील उपायांची चर्चा करण्यासाठी ही मंडळी जमली होती. वेगवेगळ्या भागात काय उपाययोजना करायच्या याबाबत बोलले गेले आणि त्यावर काही प्रमाणात अंमलबजावणीही होईल. पण स्थानिक पातळीवर असलेल्या छोटय़ा छोटय़ा गोष्टीसुद्धा तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत. पण आपण त्याकडे दुर्लक्ष करत आहोत, तसे करून संवर्धनाच्या संधी गमावत आहोत.

कोल्हापूर ते पुणे दरम्यानच्या प्रवासात असेच काही पाहायला मिळाले. हा साधारणत: अडीचशे किलोमीटरचा रस्ता. सध्या रस्ता चौपदरी आहे, कडेला असलेल्या सव्‍‌र्हिस रोडमुळे तर रुंदी आणखीच वाढते. तो आणखी रुंद करण्याचे काम सुरू आहे. या रस्त्याला मधोमध दुभाजक आहे. तोसुद्धा इतका रुंद आहे की त्याचा उपयोग करून लहानसा रस्ता झाला असता. पण हा दुभाजक वेगवेगळ्या प्रकारची रोपं लावण्यासाठी राखून ठेवला आहे, त्यामुळे रस्त्याच्या मधोमधही हिरवळ दिसते. उत्सुकता म्हणून त्यावर कोणकोणती रोपं व वनस्पती आहेत ते पाहिलं. आश्चर्य म्हणजे तिथं बहुतांश पट्टय़ात बाहेरून आणलेली (एग्झॉटिक) रोपं होती. कुंपणासाठी वापरला जाणारा डुरांटा व इतर परदेशी रोपांच्या गर्दीत स्थानिक वनस्पती अपवादानेच दिसत होत्या. त्यामुळेच हा पट्टा डोळ्यांना हिरवा दिसला तरी त्याचे अंतरंग वेगळेच होते. खरंतर या पट्टय़ाचा उपयोग करून स्थानिक वनस्पती लावता आल्या असत्या आणि रस्त्यामुळे त्या भागातील विविधतेचे झालेले नुकसान काही प्रमाणात का होईना भरून काढता आले असते. पण ही संधी गमावलेलीच दिसते.
महाराष्ट्रात अलीकडेच रस्त्यांचे चांगले जाळे विणले गेले. मुंबई-पुणे, मुंबई-नाशिक, पुणे-कोल्हापूर असे चांगले मार्ग तयार झाले आहेत. इतरही भागात असे रुंद रस्ते तयार झाले आहेत. हे रस्ते अनेक जिवांच्या दृष्टीने, विशेषत: साप, सरडय़ांसारख्या सरपटणाऱ्या प्राण्यांसाठी सीमाच ठरले आहेत. रस्त्याच्या एका बाजूच्या जिवांची एक बँक आणि दुसऱ्या बाजूची वेगळी बँक. अंतराच्या दृष्टीने जवळ असूनही रस्त्यामुळे त्यांचा एकमेकांशी संबंध येत नाही. सरपटणाऱ्या प्राण्यांबरोबरच ससे, बेडूक, उंदीर अशा प्राण्यांच्या इकडून तिकडे जाण्यासाठीसुद्धा हे रस्ते अडथळे ठरले आहेत. हे रस्ते झाल्यापासून एका बाजूचे पाणीसुद्धा दुसऱ्या बाजूला जात नाही. त्यामुळे पावसाळ्यात अनेकदा रस्त्याच्या एका बाजूला शेतात पाणी साचलेले दिसते, पण हे पाणी नैसर्गिक उतार असूनही दुसऱ्या बाजूला जात नाही, कारण त्याला मध्ये रस्त्याचा अडथळा असतो. अशाप्रकारे रस्त्यांनी काही जिवांच्या पसरण्यावर आधीच बंधने आणली आहेत. त्यामुळे मग या रस्त्यांच्या दुभाजकांवर रोपं-वनस्पती लावायच्या असतील तर त्या स्थानिक जिवांसाठी उपयुक्त असणाऱ्याच हव्यात. कारण त्यानिमित्ताने काही कीटक, पक्षी, लहान-मोठे जीव त्या ठिकाणी राहतील आणि आपण केलेले नुकसान थोडेफार तरी भरून काढता येईल.
बाहेरून आणलेल्या काही ‘एग्झॉटिक’ वनस्पती झपाटय़ाने वाढतात, कारण त्यांना या नव्या वातावरणात शत्रू किंवा स्पर्धक असतीलच असे नाही. त्यांची वाढ झपाटय़ाने होणं ही जमेची बाब असतील तरी त्यांच्याशी जुळवून घेणं बहुतांश स्थानिक जिवांना जमत नाही. त्यामुळे कीटक असोत वा पक्षी, ते या वनस्पतींच्या सहवासात फारसे नसतात. त्यामुळे नुसत्या या वनस्पती वाढतात, पण त्यांच्याशी संबंधित सूक्ष्म जीव, कीटक, मातीत राहणारे जीव, सरपटणारे प्राणी, लहान-मोठे पक्षी हा गोतावळा त्यासोबत नसतो. त्यामुळे जिवांच्या विविधतेसाठी या वनस्पती मारक ठरतात. राज्यातील अनेक टेकडय़ांवर ही बाब प्रकर्षांने जाणवते. १९७०, १९८०, १९९० च्या दशकात सर्वच भागात मोठय़ा प्रमाणात सामाजिक वनीकरणाच्या मोहिमा राबविण्यात आल्या. त्यात ठिकठिकाणच्या बोडक्या टेकडय़ा वेगवेगळ्या वनस्पती वापरून हिरव्या करण्यात आल्या. या टेकडय़ांवर गेल्यावर तिथे हिरवाई असूनही नैसर्गिक जंगलात आढळणारी जिवांची हलचल पाहायला मिळत नाही. इतकेच कशाला? आपल्याकडील वडाच्या झाडावर कीटकांची संख्या आणि पक्ष्यांचा गोंगट पाहायला मिळतो, तोही या टेकडय़ांवर नसतो. कारण या टेकडय़ांवर मुख्यत: बाहेरून आणलेली झाडं लावण्यात आली आहेत. त्यांना इथे इतकी वर्षे झाली तरी अजूनही इथल्या जिवांनी त्यांना पूर्णपणे आपलेसे केलेले नाही.. यावरून स्थानिक वनस्पतींची आवश्यकता व महत्त्व अधोरेखित होते.
खरंतर प्राणी-वनस्पतींचे एका भागातून स्थलांतर झाले आहे. ते हजारो वर्षांपासून नैसर्गिकरीत्या होत आले आहे. गेल्या काही शतकांमध्ये माणसाच्या विविध भागातील स्थलांतरासोबत त्याला वेग आला. गेल्या काही दशकांमध्ये तर ही प्रक्रिया फारच वेगाने झाली. त्याचे परिणाम जमिनीवर वाढलेले गाजर गवत (काँग्रेस), घाणेरी (टणटणी) यासाख्या वनस्पती, पाण्यात वाढलेले हायसिंथ यासारख्या तणांच्या स्वरूपात आपण भोगतच आहोत. देशाच्या अनेक भागात पसरलेल्या आफ्रिकन गोगलगाया व नद्या, जलाशयांमध्ये सुळसुळाट झालेला तिलापिया (चिलापी) हीसुद्धा त्याची काही उदाहरणे आहेत. म्हणूनच इथे आग्रह आहे ‘जिवांमधील स्वदेशीचा’! शक्य असेल तिथे त्यांचा कसा प्रसार करता येईल हेच पाहायला हवे, मग ते अंगण असो, जंगल किंवा टेकडय़ा. रस्ता दुभाजकांमध्येही ही संधी घ्यायला हवी.. कारण याच गोष्टी छोटय़ा-छोटय़ा वाटल्या तरी त्यांचे परिणाम पुढे डोंगराएवढे मोठे बनणार आहेत!