चळवळ आणि साहित्य : एका पंढरीनाथाची कहाणी Print

प्रा. अजय देशपांडे, रविवार, २८ ऑक्टोबर २०१२

९८५०५९३०३०
‘पंढरीनाथाचा प्रवास’ हे रमेश राऊत यांनी लिहिलेलं व साक्षात प्रकाशनानं प्रकाशित केलेलं पुस्तक एका अलक्षित आणि वेगळ्या विषयावरचं आहे. काही माणसं आभाळाएवढं कार्य करीत असतात, पण त्याची माहिती आणि महती सभोवतीच्या जगाला माहीत असतेच, असं मात्र म्हणता येत नाही. पंढरीनाथ तुकाराम पाटील ढाकेफळकर ही सामान्य माणसातली असामान्य व्यक्ती होय. या माणसानं मराठा शिक्षण संस्था स्थापन केली. या शिक्षण संस्थेचा वेलु गगनावारी गेला. श्री छत्रपती वसतिगृह आणि त्यानंतर मराठा शिक्षण संस्था स्वातंत्र्यपूर्व निजामाच्या राजवटीत स्थापन केल्या. कालच्या मराठा शिक्षण संस्थेचं आजचं नाव विवेकानंद शिक्षण संस्था, असं आहे. आज या संस्थेचा वटवृक्ष झाला असून शाळा-महाविद्यालयांची संख्या अडतीसवर पोहोचली आहे. पंढरीनाथ पाटील ढाकेफळकर ऊर्फ भाऊ यांच्या जीवनकार्याची ओळख आणि मराठा शिक्षण संस्थेचा इतिहास आणि वाटचाल कथन करणारं हे पुस्तक आहे. ‘निजामाच्या काळात दारिद्रय़ आणि अज्ञानाच्या अंधारात खितपत पडलेल्या खेडय़ापाडय़ातील बहुजन समाजाला शिक्षण व सहकाराचा प्रकाश दाखवण्याचं काम भाऊंनी मोठय़ा धैर्यानं हाती घेतलं आणि ते आयुष्यभर सतत चालू ठेवलं.’ ( पान १८) त्यांच्या प्रेरणादायी आयुष्याची व कर्तृत्वाची कहाणी या पुस्तकात सांगितली आहे.
पंढरीनाथ तुकाराम शिसोदे पाटील ऊर्फ भाऊ हे पैठण तालुक्यातील ढाकेफळ या गावाचे जमीनदार. जमीनदार आणि श्रीमंत असणारे भाऊ  वृत्तीनं व आचरणानं वारकरी होते. व्यसन नाही, श्रीमंतीचा गर्वही नाही. गोरगरिबांना सदासर्वदा सहकार्य करणाचं व्रत त्यांनी आयुष्यभर जोपासलं. ‘साधी राहणी आणि उच्च विचारसरणी’ त्यांनी आयुष्यभर जोपासली. स्वातंत्र्यपूर्व काळात ग्रामीण भागात शिक्षणाच्या फारशा सोयी नव्हत्या. शेतकरी कष्टकऱ्यांची मुलं शिक्षणासाठी ग्रामीण भागातून जेव्हा शहरात जात तेव्हा त्यांची कमालीची परवड होत असे. कुठं राहावं, काय खावं, अशी स्थिती होत असे. अशा परिस्थितीत निजामांच्या जुलमी राजवटीत औरंगाबादसारख्या शहराच्या ठिकाणी पंढरीनाथ पाटलांनी श्री छत्रपती मराठा वसतिगृह सुरू केलं. या वसतिगृहामुळे ग्रामीण भागातून येणाऱ्या विद्यार्थ्यांची जेवणाची आणि राहण्याची सोय झाली. ‘वसतिगृह चालविण्यासाठी गावोगाव हिंडून पैसा व धान्याच्या स्वरूपात शिक्षणप्रेमी मंडळींकडून मदत गोळा करण्यात येत असे. हे वसतिगृह चालवण्यासाठी लोकांनी पाच रुपयांपासून पाच हजार रुपयांपर्यंत आर्थिक मदत केलेली आढळून येते. आर्थिक आणि धान्याच्या स्वरूपात मदत देण्याबरोबरच खेडय़ापाडय़ातील लोक विश्वासानं आपली मुलं वसतिगृहात दाखल करीत असत.’ (पृष्ठ ५६) लोकांच्या सहकार्याचा हात आणि नि:स्पृह कार्य यामुळे हे वसतिगृह शेतकरी कष्टकऱ्यांच्या मुलांसाठी महत्त्वाचं संस्कार केंद्र ठरलं. रमेश राऊत लिहितात. ‘स्वातंत्र्यानंतरची पहिली सुशिक्षित पिढी तयार करण्याचं महत्त्वाचं काम ‘श्री छत्रपती मराठा वसतिगृहानं’ केलेलं आहे. हे वसतिगृह नसतं तर खेडय़ापाडय़ातील शेतकरी कष्टकऱ्यांची आणखी एक पिढी शिक्षणाअभावी वंचित राहिली असती.’ (पृष्ठ ६०)
वसतिगृहानंतर १९४६ मध्ये भाऊंनी ‘मराठा हायस्कूल’ची स्थापना केली. निजामाच्या जुलमी राजवटीनं हायस्कूलच्या प्रवासात अनेक अडचणी निर्माण केल्या, पण प्रयत्नांना आणि प्रामाणिक कार्याचा विजय झाला. आज ‘मराठा हायस्कूल’चं नाव सन्मानानं घेतलं जातं, कारण १९४६ पासून आजतागायत या हायस्कूलनं अनेक विद्यार्थ्यांच्या पिढय़ा घडविल्या. ‘मराठा हायस्कूल’मध्ये जातीधर्मानिरपेक्ष प्रवेश देण्यात येत असे. त्यामुळंच समाजातील दलित शोषित वर्गातील विद्यार्थ्यांची संख्या ‘मराठा हायस्कूल’मध्ये सुरुवातीपासूनच जास्त राहिली. आजही हे चित्र बदललेलं नाही.’ (पृष्ठ ६५) भाऊंच्या कार्याला अनेकांनी मदतीचा हात दिला आणि शाळांचं जाळं आकारता आलं. गरजू विद्यार्थ्यांसाठी नाईट हायस्कूल सुरू करण्यात आली. पुढं विवेकानंद कला, सरदार दलिपसिंग वाणिज्य व विज्ञान महाविद्यालय सुरू झालं. दलित शोषित पीडितांना स्त्रियांना शिक्षण मिळालं पाहिजे, यासाठी भाऊंनी प्रारंभापासूनच खूप प्रयत्न केले. ‘विद्यार्थिनींवर विशेष जबाबदारी आहे. त्यांनी विचारपूर्वक आपली पावलं टाकावी. त्यांनी खेडय़ापाडय़ातील आपल्या अशिक्षित भगिनींची जाणीव ठेवावी. त्यांना प्रेरक ठरावं. धर्म, संस्कृती, समाज, भाषा या बाबतीत त्यांनी विद्यार्थी दशेत चांगली जाण समजूत मिळवावी. ज्या कुटुंबात ती सुशिक्षित स्त्री जीवन कंठील त्या कुटुंबात तिनं ती जाण पसरवावी. स्त्री सुशिक्षित होणं म्हणजे एक कुटुंब सुशिक्षित होणं आहे. याचा अर्थ तिनं विद्यार्थी दशेत ओळखावा.’ ‘अस्पृश्यता हा हिंदू समाजरचनेतील कॅन्सर आहे. तो शासकीय उपचारांनी नष्ट होणार नाही. खेडय़ातील समाजमन बदललं पाहिजे. समाजातील परस्पर सामंजस्यातून हे दुखणं संपेल. राजकीय कारणासाठी जातीय वैमनस्य राबविणं मला पसंत नाही.’ (पृष्ठ ९४) स्त्री आणि अस्पृश्यतेविषयी भाऊ असे विचार व्यक्त करीत असतं. स्त्रियांना आणि दलित शोषित पीडितांना शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी भाऊंनी अपार प्रयत्न केलं.
शिक्षणाच्या संदर्भातील भाऊंचं कार्य म्हणजे स्वतंत्र चळवळच होती. शिक्षणाच्या चळवळीसह भाऊंनी मराठवाडय़ात सहकाराची चळवळ प्रत्यक्ष कृतीतून रुजवण्याचा प्रयत्न केला. पंढरीनाथ तुकाराम पाटील ढाकेफळकर ऊर्फ भाऊ या असामान्य माणसानं उभारलेल्या शिक्षणविषयक लोकचळवळीचा दस्तऐवज असणारे रमेश राऊत यांचं पुस्तक मराठवाडय़ाच्या सांस्कृतिक इतिहासाचा अभ्यास करण्यास उपयुक्त ठरणारं आहे.    
पंढरीनाथ प्रवास- रमेश राऊत, साक्षात प्रकाशन, औरंगाबाद