वनातलं मनातलं : मानव वन्यजीव संघर्ष.. एक दुखद अध्याय! Print

डॉ.बहार बाविस्कर, रविवार, ४ नोव्हेंबर २०१२
९९७५६८०३७५

निसर्गाला ओरबाडता ओरबाडता काय घेऊ अन् किती घेऊ, अशी विमनस्क झालेल्या आजच्या माणसाची विचारशक्ती निसर्गावर नियंत्रण कसे ठेवता येईल, यातच खर्ची पडत आहे. प्रचंड मोठाली डोंगरं पोखरून मोठमोठी धरणं बांधायची, या कर्तृत्वपूर्तीच्या अभिमानाने अभिस्नात व्हायचं अन् पुन्हा एकदा दुसऱ्या ठिकाणी निसर्गावर अत्याचार करण्यासाठी नव्या उमेदीनं कामाला लागायचं, ही आपली मानसिकता आपल्यासाठी खूप घातक ठरणार आहे. वातावरणात प्रचंड प्रमाणात कार्बन डॉयऑक्साईड, सल्फर डॉयऑक्साईड यासारख्या विषारी वायूंचे उत्सर्जति करूनही ग्लोबल वाìमगसाठी निसर्गालाच जबाबदार ठरवायचा खोडसाळपणाही आपल्याला सुचत असतो. चहा, ऊस यासारख्या नगदी पिकांच्या शेतीसाठी प्रचंड मोठय़ा प्रमाणात जंगलतोड करून हावरट माणसाची भूक भागवायची अन् वरून शेतात घुसून वन्यप्राणी माणसांवर आणि जनावरांवर हल्ले करतात, अशी चोराची उलटी बोंबदेखील मारायची ही कृती आपली विचित्र मानसिकता दर्शवते.
निसर्गाचा आणि निसर्गाशी समतोल राखत विकासाची पावलं उचलली गेली तर आमची ना नाहीये कारण, विकास आम्हालादेखील हवा आहे, परंतु निसर्गावर आपलाच अधिकार आहे आणि केवळ आम्हीच मानवी भवितव्याचे तारणहार आहोत, अशा आविर्भावात जर माणूस बेताल होऊन वागत असेल तर वेळीच सावध होण्याची गरज आहे. या मर्त्य मानवाकडे सुहास्यवदनाने बघणारी ही निसर्गदेवता आता कोपत चालली आहे. कारण, निसर्ग आता ऐकण्याच्या परिस्थिती नाहीये.मायेनं या निसर्गानं स्वतवर होणारे अत्याचार कित्येक वष्रे झेलली आहेत. कुंभाराच्या भट्टीतली राख धगधगती असली तरी वरून शांत दिसते तशी अवस्था आपल्या धरणीमातेची झालेली आहे. ही धरणी आतनं खदखदतेय. सहन करण्यापलीकडे परिस्थिती गेली की, मग तो तप्त लाव्हा ज्वालामुखीच्या तोंडातनं बाहेर निसटून मन शांत करायचा प्रयत्न करेन. वन्यप्राण्यांची आश्रयस्थानं असलेली जंगलं माणसाच्या अतिक्रमणामुळे आपलं अस्तित्त्व टिकवायलाच झगडत आहेत. जंगलातल्या माणसाच्या घुसखोरीमुळे, अवैध शिकारीमुळे, वृक्षतोडीमुळे खाद्याची कमतरता जाणवू लागले आहे. जंगल कटाई, बांबू चोरी, अवैध शिकार यामुळे तृणभक्षी प्राण्यांची संख्या कमी होत चालली आहे आणि त्यांनी शेतजमिनीकडे, शहराकडे वळायला सुरुवात केली आहे. थोडक्यात, म्हणजे आपलं निवासस्थान धोक्यात आल्यामुळे वन्यप्राणी शहराकडे वळत आहेत, तर मांसभक्षी प्राण्यांवर उपासमारीची वेळ आल्यामुळे त्यांनी आपला मोर्चा जंगलालगतच्या गावांकडे वळवला आहे. मग कधी कोंबडी पळव तर कधी कोणाची बकरी पळव, अन्नाची खूपच चणचण जाणवली तर गाय, म्हशींवर  आणि वेळ पडली तर माणसावरदेखील हल्ला करून भूक भागवायची.
पाळीव प्राण्यांवरच्या वाढत्या हल्ल्याच्या घटनांनी मग गावकरीदेखील मेलेल्या जनावरावर विषप्रयोग करून बदला घेतात. एखाद वेळी प्राणी चुकून गावात भरकटला तर त्याला काठय़ांनी, दगडांनी ठेचून मारायचे आणि मग छाती फुलवून एखाद्या वीराने रणांगण गाजवल्यावर मिरवावे तसे गावकऱ्यांसमोर  आणि प्रसारमाध्यमांसमोर स्वतला मिरवावे आणि लोकांनी त्याचा उदो उदो करावा, हे चित्र आता सगळीकडे दिसायला लागलं आहे. मुंबईच्या आसपास बिबटय़ांचा मानवी वस्तींमध्ये होणारा वावर वाढत चालला आहे. जुन्नर, संगमनेर या भागात बिबटय़ाच्या वाढलेल्या संख्येने लोकांमध्ये दहशत निर्माण झालेली आहे. निसर्ग आणि मानव या दोघांमधील सौहाद्र्र नष्ट होत चालले आहे. मग पकडल्या गेलेल्या बिबटय़ावर िपजऱ्यात रॉकेल टाकून कुठे जाळपोळीची घटना घडते, तर कुठे लोकांनी त्याला काठय़ांनी बदडून मारून टाकल्याची घटना घडते.
मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पातल्या अस्वलांचे माणसांवरील हल्ले वाढत चालले आहे. ताडोबा व्याघ्र प्रकल्पाच्या आसपासच्या परिसतरात वाघांनी धुमाकूळ घातला आहे. कधी कोणाचं जनावर मारलं जातंय, तर कधी एखादं लहान मुल पळवलं जातंय. संरक्षित क्षेत्र आणि जंगलाच्या आसपास राहणाऱ्या लोकांचा संयम ढळत चालला आहे. मनात पहिला विचार येतो, या सगळ्या परिस्थितीला जबाबदार कोण? माणूसच, पण आपल्यासमोर चित्र उभं राहतं ते वेगळंच. आपल्याला आरोपीच्या िपजऱ्यात उभे दिसतात ते वन्यप्राणी आणि खरं तर हे चित्र जाणूनबुजून आपल्यासमोर तयार करण्यात आलेलं आहे. देशभरात खाणीचं साम्राज्य वाढत चाललं आहे. खाणमालकांना त्यांच्या व्यवसायात वन्यप्राणी आणि त्यांचा नसíगक अधिवास हे मुख्य अडथळे ठरत आहेत. शेती करण्याच्या पारंपारिक पद्धतीमध्येदेखील आमुलाग्र बदल घडून येत आहेत. आधुनिक शेतकरी आपल्या नफ्यात वन्यप्राण्यांना वाटेकरी ठेवायला तयार नाही. त्यांनाही वन्यप्राण्यांची ब्याद सोबत नको आहे. राजकारण्यांना तर जिकडे फायदा आणि मतं आहेत तिकडे वळण्याची सवय असल्याने वन्यप्राणी आता दाद मागणार तरी कुठे? एख़ाद्या सांजळलेल्या वेळी मन अस्वस्थ होतं. आपल्याकडनं काय करता येईल हे प्रथम बघितलं तरी मग उत्तर सापडल्यासारखं वाटतं.
मोबाईलच्या टॉवरमुळे चिमण्यांची संख्या कमी झाल्यासारखी वाटतेय ना? मग जरा उरल्यासुरल्या चिमण्यांसाठी पाव किलो बाजरी रोज घराच्या अंगणात टाकली तर काय बिघडतंय? शेती आधुनिक पद्धतीनुसार करायची आहे ना? मग त्याला नसíगकतेची जोड दिली तर काय बिघडतंय? शेतातल्या झाडांवर पक्ष्यांसाठी घरटी बांधून त्यांना राहण्याची जागा दिली तर काय होतंय? धरणं बांधायचीच आहेत तर लहान धरणं बांधून अधिकाधिक भाग सुजलाम् सुफलाम् केला तर काय बिघडतंय? अनेक प्रश्न आहेत, परंतु जितक्या समस्या आहेत तितकीच उत्तरंदेखील आहेत. प्रश्न आहे आपल्याला समस्या कळली आहे का? आणि यावर विचार करायची आपली तयारी आहे का?

पाळीव प्राण्यांवरच्या वाढत्या हल्ल्याच्या घटनांनी मग गावकरीदेखील मेलेल्या जनावरावर विषप्रयोग करून बदला घेतात. एखाद वेळी प्राणी चुकून गावात भरकटला तर त्याला काठय़ांनी, दगडांनी ठेचून मारायचे आणि मग छाती फुलवून एखाद्या वीराने रणांगण गाजवल्यावर मिरवावे तसे गावकऱ्यांसमोर  आणि प्रसारमाध्यमांसमोर स्वतला मिरवावे आणि लोकांनी त्याचा उदो उदो करावा, हे चित्र आता सगळीकडे दिसायला लागलं आहे. मुंबईच्या आसपास बिबटय़ांचा मानवी वस्तींमध्ये होणारा वावर वाढत चालला आहे. जुन्नर, संगमनेर या भागात बिबटय़ाच्या वाढलेल्या संख्येने लोकांमध्ये दहशत निर्माण झालेली आहे.